Eguraldia hizpide / Bix u máan k’iin

Kultura guztiek eguraldia iragartzeko premia izan dute. Teknologia aurrerapenak momentuan ematen digu iragarpena gaur egun. Garain batean, ordea, natura behatuz egiten zituzten iragarpenak. Gurean ezagunenak tenporak dira, urtaro bakoitzeko iragarpena egiten dutenak. Baina hilegunak edo zotal egunak ere badaude.

Tuláakal miatsilo’ob k’abéetchaj u k’aóoltiko’ob k’iin. U ka’analil teknologiae’ ku séeb ts’áaikto’on bix anik k’iin bejla’e’. Ba’ale’, úuch ka’ache’ lelo’ ku yojéelta’al chéen yéetel u yila’al bix yóok’ol kaab. Le asab k’aóolano’ob wey k-lu’uma’ le k’aóola’ano’ob beey k’iino’ob (tenporak), ku ya’aliko’ob ba’ax kúun úuchul ti’ jejeláas k’iin. Ba’ale’ yaan xan xok k’iino’ob. (hilegunak o zotal egunak).

Gaur egun hedabideetan behin eta berriz opatzen dugu eguraldi iragarpena. Baina telefono adimendunekin eguraldi iragarpena poltsikoan dugu, nahi dugunean kontsultatzeko. Meteorologia zerbitzuek hainbat oinarri fisiko kontuan hartzen dituzte eguraldi iragarpenak egiteko. Gero mugikorreko pantailan eguneko ordu bakoitzean zein eguraldi izanen den ageriko zaigu zehaztuta. Irratian orduero informatuko gaituzte errepide egoeraz eta eguraldiaz eta telebistan eguraldiak gero eta tarte handiagoa hartzen du. Hori da gaur egun eguraldiarekin dugun harremana.

Bejla’ k’iina’ k-kaxtik juntéen yéetel uláak’ téen tsek yo’olal ba’ax kúun úuchul k’iin tu kúuchilo’ob juum. Ba’ale’ yéetel jult’aano’ob yaanto’on tsek k’iin ich chíimil eex, tia’al k-ilik je’el ba’axak súutukil. U meyajil k’iino’obe’ ku jach ch’áaiko’ob nu’uk ya’abkach ba’alo’ob tia’al u beetiko’ob u xookil k’iino’ob. Ts’o’okole’ tu táan jul t’aane’ ti’ kéen u ye’esto’on u jach t’aanil je’el ba’ax súutukil yo’olal ti’ k’iin. Ti’ radioe’ bíin kúun

k-áalbilto’on amal súutukman súutukil yo’olal bix anik tsek tia’al te k’iino’, ti’ televisione’ ku ts’a’abal asab súutukil ti’ k’iin. Lela’ u tsolil yanto’on bejla’e’ yo’olal k’iin.

Baina ez da beti horrela izan. Egungoaren moduko teknologiarik eskura ez zegoenean ere iragarpenak egiten ziren. Biziraupena eta ekonomia jokoan zuen nekazaritzan, abeltzaintzan, basogintzan eta merkataritzan oinarritutako gizarteak. Patatak noiz jaso eta garia noiz erein? Mandazainaren kezka: bihar pasatzeko moduan izanen da mendiko portua? Mekanizaziorik gabe, lan handia eskatzen zuten egitekoak ziren eta zeruaren menpe zeuden lanak ziren.

Ba’ale’ ma’ taats’ beey u yúuchulo’. Kex úuche’ mina’an túunben ba’alo’ob je’ex yaan bejla’a’, ku beeta’al tseeko’ob. Ti’ junp’éel kaaj tu’ux ku meyajta’al lu’um, wakax, paak’al yéetel koonol, lelo’oba’ yaan u yil yéetel u kuxtal máak yéetel u jóok’ol táanil. ¿Ba’ax k’iin ku mo’olol papas yéetel u pa’ak’al trigo? U tuukul ajmeyaj k’áaxe’: ¿je’el wa u páajtal u máan sáamal ti ich u bejil wiits? Xma’ mekanizacióne’, ku k’abéetchajal jach ya’ab meyaj yéetel yaan xan u yil ba’ax ku ye’esik ka’an.

Herri meteorologiak iragarpenak egiteko bere metodoak ditu. Horietako bat da hilegunak edo zotal egunak, Euskal Herriko hainbat herritan erabiltzen zena. Baina aitortu behar dut ez nuela metodoa ezagutzen eta haien berri Yucatandik jaso dudala, han ere erabiltzen baitute metodo hori. Horren arabera, ilbeltzeko edo urtarrileko lehen 12 egunetan egiten duen eguraldiari erreparatzen zaio eta, hurrenez hurren, halako eguraldia nagusituko da urteko hilabete bakoitzean. Bata, ilbeltza; bia otsaila… Hilabete bakoitzean nagusituko den haizea, euria eta eguraldiaren berri ematen du metodoak. Jose Mari Satrustegi etnografoak jaso zuen bere herrian, Arruazun, agorrileko edo abuztuko lehen 12 egunak zirela erabiltzen zirenak urteko iragarpena egiteko.

U k’iinil kaaje’ yaan u páajtalil tia’al u na’atik bobatil t’aan. Junp’éelil le je’ela’ k’aóola’an je’el bix yáax k’iin (hilegunak o zotalnegunak), meyajnaj ti’ jejeláas kaajo’ob yaan ichil u Lu’umil Vasco. Ba’ale’ je’el u páajtal in wa’alik ma’ in k’aóol ka’achil le tuukula’, tin wojéeltaj yo’olal tumen tin k’amaj tsikbalo’ob túuxta’abten tak’ Yucatán, tu’ux ku meyajta’al le je’ela’. Ku ya’ala’al, k’iine’ ku na’atpajal tu yáax k’iinilo’ob tak lajka’a ti’ enero yéetel le k’iino’ kúun ya’alik bin ba’ax kúun úuchul amal wináal ti’ junp’éel ja’ab. Jun, enero; ka’a, febrero… Etnógrafoe’ José Mari Satrustegui, tu molaj tu kaajal, Arruazu, te’elo’ ku ma’achal u yáax lajka’a k’iin ti’ agosto tia’al u beeta’al bobatil t’aan tia’al junp’éel ja’ab.

Ezagunena

Urtaro bakoitzean nagusituko den eguraldia iragartzeko balio dute tenporek. Horretarako, aldi bakoitzean hiru egun jakinetan dauden meteorologia faktoreei erreparatzen zaio, batez ere haizearen norabideari, tenperaturari eta prezipitazioari. Kontuan hartzen diren beste adierazle batzuk hodeiak, eguzkia, ilargia edota izarrak dira. Iragarpena egiteko asteazkena, ostirala eta larunbata hartzen dira kontuan. Egun bakoitzeko azterketaren emaitza hurrenkeran hilabete batekin lotzen da. 

Asab k’aóola’an

K’iino’ob (tenporak) ku meyaj tia’al bobat k’iin bíin paynumnak ti’ amal k’iin. Tia’al le je’elo’ ku táanilkúunsa’al le ku ya’alik yaan u yúuchul ichil óoxp’éel k’iin ti’ amal k’iin, je’el bix u juul iik’, u chokwil yéetel k’áaxal cháak. Uláak’ ba’alo’ob ku ye’esiko’ob xan bix u péek mu’uyalo’ob, k’iin, uj, wa éek’o’ob. Tia’al u beeta’al bobat t’aane’ ku ma’achal, mierkoles, viernes yéetel sábado. U náajalil u meyajil ichil junp’éel k’iine’ ku nu’upul ti’ junp’éel winal, je’el bix tsola’anilo’.

Udaberriko tenporak garizumaren bigarren astean izan ohi dira. Udakoak, Mendekostetik lehenengo astera edo Mendekostetik zortzi egunetara. Udazkenekoak irailaren 14tik hurrengo asteazkenean hasten dira eta, azkenik, neguko tenporak abenduaren 13aren ondorengo asteazkenean hasten dira. Irailaren 14a eta abenduaren 13a asteazkena bada hurrengo asterako uzten dira. Udaberriko eta udako tenporen datak mugikorrak dira Pazkoko ilargi betearen arabera mugitzen baitira.

K’iinilo’ob yáax k’iine’ ku lúubul tu ka’ap’éelil semanail ti’ yayaj óolal. Ti’ verano, tu yáax semanail ti’ Pentekostés wa tu waxak Pentekostés. Ti’ otoñoe’ ku káajal le mierkoles ku taalo’ tak 14 ti’ septiembre yéetel u xuuxile’, u k’iinilo’ob ke’elel wa invierno ku káajal uláak mierkoles ku taalo’ tak 13 ti’ diciembre. Wa 14 ti’ septiembre yéetel 13 ti diciembre ku lúubul mierkolese’ ku p’áatal tia’al le uláak’ semana ku taalo’. U k’iinilo’ob yáax k’iin yéetel veranoe’ ku péeko’ob, je’el bix u péek chup uj ti’ Paskua.

Gaur egun herri meteorologiako epe luzeko iragarpen ezagunenak gure artean tenporak dira, besteak beste, Pello Zabala fraideak, Jazinto Sagarna Gorbeiako artzainak eta Miel Sukuntzak  iragarpenak egin dituztelako. Tenporekiko interesa adin batetik gorako pertsonen artean mantendu dute, belaunaldi berriak zientzia datuetan oinarritzen baitira eguraldi iragarpenaren berri izateko.

Bejla’ te’ k’iina’, ichil to’one’, bobat t’aano’ob kex tso’ok u máan ya’abach k’iino’ob asab k’aóola’an tumen u máakilo’ob kaaj, tumen ichil uláak’ ba’alo’obe’ fraile Pello Zabala, u nojochil k’áaxil Gorbea Jazinto Sagarna yéetel Miel Sukuntza u beetmajo’ob bobat t’aano’ob. U najmal yo’olal k’iin p’áatal ichil nojoch máako’ob, tumen le túunben táankelemo’obo’ ku ch’a’nu’uktiko’ob ti’ u tsoolil miatso’ob tia’al u k’aóoltiko’ob bobat táano’ob.

Hainbat jenderen interesa sortzen dute tenporek. Jakin-mina sortzen diote beste hainbati. Baina iragarpen horien zientzia oinarri eta zehaztasun falta salatzen dutenak ere ez dira gutxi. Hala ere, bai hilegunak bai tenporak gure kultura ondarearen parte dira. Eta ondare horren parte dira ere eguraldi iragarpenerako beste bi metodo. Bata behaketan oinarrituta eta herri jakin batzuei lotuta. Halako herrian esanen dizute mendian lainoa gelditzen bada, hiru egunetara euria eginen duela. Edo beste herrian zehaztuko dute mendiari itsatsia dagoen lainoak haizea norabide jakin batetik jotzen duenaren adierazle dela… Materia gabeko kultur ondare aberatsa dira ere esaera zaharrak, eta haietako mordo bat daude eguraldiarekin lotuta.

K’iino’ob ku taasik najmal ti’ junmúuch’ máak. Ya’ab máax chéen u tak u yojéetiko’ob. Ba’ale’ ma’ junp’íito’ob ku takpoolo’obi’ tumen mina’an u muuk’ miats yéetel wa jach beey kúun úuchul bobat t’aano’ob. Chéen ba’ale’, xok k’iin je’el bix k’iine’ u ka’ap’éelale’ yaan u yil yéetel k-kuxtal beey k-ba’alba miatsil. Beey xan yaan u yil t-éetel uláak ka’apéel bobat t’aan yo’olal k’iin. Junp’éele’ ku meyaj ti’ ch’úuk yéetel chéen tia’al jayp’éel kaaj. Ti’ junp’éel kaaje’ je’el u páajtal u ya’alaltech wa ye’eb ku jéets’el ti’ k’áaxe’, ti’ óoxp’éel k’iine’ yaan u k’áaxal cháak. Wa ti’ uláak’ kaaj je’el u páajtal u ya’ala’altech ye’eb taak’al ti’ wiitse’ u k’áat u ya’al iik’e’ chéen ku taal ti’ junp’eel kúuchil… Beey xan k’ax t’aano’ob láayli junp’éel ayik’al ba’alba miatsil, yéetel yaan ya’ab je’el lelo’obo’ yaan ba’al u yil yéetel k’iin.

Klima aldaketan aipatutako iragarpen metodo guztiei eragiten ote die?

¿U kéexil kiine’, ku lóobiltik tuláakal ba’al ti bobat t’aano’ob ts’o’ok a’aliko’?

Eta, biharko zer eguraldi dugu?

Yéetel, ¿ba’ax k’iin yaanto’on tia’al sáamal?

Autor: Alfredo Alvaro Igoa

Traducción: Teresa de Jesús Pool Ix

Eta, azkenean, esnatu zen / Le ka’a ts’o’oke’, aajij

Erromatarrek idatzitako harrietan ageri dira euskarazko lehen hitzak. Latinez edo erromantzeetan idatzitako testuetan ere ageri dira hitz eta esaldi solteak. Baina euskarazko literatura gero etorriko zen. Gure letren barnako bidaia laburra da ondorengoa.

Yáax t’aan ich Euskerae’ chíikpaj  u tuunicheil ts’íibta’an tumen romanos. Chéen wa jayp’éel t’aane’ ti’ yaan xan ich latín wa romance. Ba’ale’ u jaajil ts’íib ich Euskerae’xáanchaj ka chíikpajil, le je’ela’ u tiskbalil.

Gaiari heldu aurretik, utzidazue ohar bat egiten: abenduaren 4tik 8ra Durangoko Azoka eginen da. 55. edizioa, pandemiak hala behartuta, guztiz digitala izanen da. Joan den urteko datu batzuk, Bizkaiko hiri horretako hitzorduaren tamaina azaltzeko: erakustazokan 264 erakusmahai jarri ziren  eta 405 nobedade aurkeztu zituzten (273 liburu, 91 disko, 16 aldizkari, 5 ikus-entzunezko eta 20 bestelako). Gainera, 700 metrotan, 200 ekitaldi baino gehiago izan ziren (liburu, disko, film edota antzezlan aurkezpenak, hitzaldi eta mahai-inguruak…). 2019an 120.000 bisitari hartu zituen. Durangoko Azoka euskal kulturaren erreferentziazko gune eta hitzordua da. Euskarazko sorkuntzaren argazkia ematen diguna urtero. Erreferentzia puntu bat euskaldunendako. Gainera, urtean zehar euskal komunitatea gainditu eta erdal komunitatera iristen den ekitaldi bakarretakoa da.

Ti’ 4 tak 8 tia’al diciembree’ ku yúuchul u cha’anil Durango, yóok’lal le k’oja’anila’ digital kun úuchul. Le ja’ab máaniko’ 264 máako’ob tu ye’eso’ob u meyaj, 405 ts’íib (273 áanalte’, 91 discos, 16 pikil ju’un, 5 cha’an yéetel 20 uláak’ túunben jejeláas ba’alo’ob).

Ichil 700 metros anchaj 200 cha’an ( u ye’esal áanalte’ob, discos, cha’ano’ob, balts’amo’ob, tsikbalo’ob yéetel múuch’táambal).

Ti’ 2019, le cha’ano’ tu k’amaj 120 000 máak,  tumen Durangoe’ jach k’ajola’an ichil miatsil vasco. Jump’éel noj cha’an ti’al máak ku t’anik Euskera.

Baina heldu diezaiogun hariari, literatura idatziari. Herriak euskaraz komunikatzen bazen ere, Nafarroako hasierako erregeek izan ezik, ondorengo agintari guztiek beste hizkuntza batzuetan hitz egin dute. Horrek, jakina, eragin handia izan zuen euskarazko literaturan. XVI. mende erdira arte ahozko literatura izan genuen (koplak, baladak…). Bernart Etxeparek Linguae Vasconum Primitiae liburua 1545ean argitaratu zuen. Egilea kontziente zen inprentatik ateratako euskarazko lehen liburua zela berea eta euskararen aldeko aldarrikapena sartu zuen bi poematan.

Kex le kaaj ku t’anik Euskera yéetel u yáax jo’olpóopil Navarra, le uláak’o’ob taal tu paacho’ chéen ku t’aniko’ob xan  uláak’ t’aano’ob. Tak ti’ tu táanchumukil siglo XVI yaanchajto’on ya’ab tsikbal je’el bix coplaso’ob wa balada’ob. Bernart Etxepare tu ts’aj ojéeltbil u áanalte’ Linguae Vasconum Primitiae ti’ 1545. Leti’e’ u yojel le u  áanalte’o’ le yáax beta’ab  ich Eukera ka’aj tu ts’íibtaj ka’ap’éel ikilt’aan ichi Euskera.

Hurrengo mendeetan inprentetatik euskarazko liburu gehiago aterako ziren. Baina ez asko, eta gehienak erlijioa gai hartuta, elizgizonek idatzitakoak. Haiek ziren ikasketak zituztenak eta euskaldunak zirenak, eta fedearen mezua herritarrei helarazi nahi zioten. Bestalde, administrazio banaketak mugaz bi aldeetako literatura desberdina izatea ekarri zuen. Iparraldean (Frantzia) XVII. mendean loraldia izan zuen literaturak. Hegoaldean (Espainia) 250 urte itxaron beharko ziren halakorik ikusteko. Nork bere euskalkian idatziko zuen. Lau bilakatuko ziren literatura-euskalkiak: lapurtera eta zuberera Iparraldean eta gipuzkera eta bizkaiera Hegoaldean. Baina esan bezala, liburu ekoizpen handirik ez zen izan.

Ka’a ts’o’ok le je’elo’ anchaj uláak’ áanalte’ ich Euskera. Ba’ale’ ma’ ya’abi’, óoli’ tuláakale’ yóok’lal yum k’uj ts’íibta’an tumen religiosos. Leti’obe’ vasco’ob ya’ab ba’al u xookmajo’ob yéetel u k’áato’ob ka’aj ojéelta’ak u t’aan Jesucristo. Yóok’sa’al jéejelas talamilo’ob te’e fronterao’ jela’an u ts’íibil ichil u ka’ap’éelil kaaj:  ti’ Iparralde (Euskal Herria u xamanil Francia) ya’ab ts’íib aanchaj ichil siglo XVII. Ba’ale’ ti’ Hegoalde (Euskal Herria nojol, España) máan 250 ja’ab ti’al u yantal meyaj je’el bix le je’elo’ tumen jujuntúulile’ ichil u t’aan ku ts’íib. Yóok’lal le je’elo’ áanalte’ob ichil kaanp’éel t’aan: labortano y suletino en Iparralde y guipuzcoano y vizcaíno (Hegoalde).

Pizkundea

XIX. mendeak erromantizismoa ekarri zuen eta atzerriko hainbat jakintsu, pentsalari eta idazle euskarari begira hasi ziren. Hainbat mito eta kondaira jaso zituzten Wilhelm von Humboldtek, Louis Lucien Bonapartek, Hugo Schuchardtek, Wentworth Websterrek, Victor Hugok edo George Borrowek. Bestalde foruen (lege propioen) galerak bultzada eman zioten euskarazko literaturari. Euskal Pizkundea XIX. mende akaberan hasi eta 1936ra arte haziz joan zen. Bitarte horretan 300 liburu argitaratuko ziren. Francoren estatu kolpeak euskal kulturari eten handia ekarri zion: Aitzol eta Lauaxeta fusilatu egin zituzten eta euskaltzale askok Iparraldera edo Amerikara ihes egin behar izan zuten. Euskal kultur mugimendua desagerrarazi zuen estatu kolpeak. Euskara 60ko hamarkadara arte debekatuta egon zen eta euskaraz egindako argitalpenek zentsuratik pasa behar zuten aurretik.  Euskara batuak XX. mendeko 70eko hamarkadatik aurrera hartuko baitzuen indarra eta, hortik aurrera, euskara estandarrean argitaratu dira liburu gehienak, bigarren euskal Pizkundean.

Renacimiento

Yéetel siglo XIX aanchaj xan le ba’al u k’abaatik romanticismo. Le beetike’ ya’ab ajts’íibo’ob káaj u yiliko’ob Euskera. Wilhem von Humbolt, Luis Luciano Bonaparte, Hugo Schuchardt, Wentworth Webster, Victor Hugo yéetel George Borrow meyajnajo’ob yéetel úuchben tsikbalo’ob.

Ba’ale’ yóok’sal k’eex ichil áalmajt’aano’ob, káaj u k’ajolta’al u ts’íibil Euskera. U renacimiento vascoe’ káajik u ts’ook siglo XIX asab k’ajóoltabij tak 1936. Ichil le suutuko’ beta’ab 300 áanalte’ob. Ka’aj  úuch u ba’atelil Franco óoli’ xu’ulij tumen Aitzoll yéetel Lauaxeta kíinsabo’ob; uláak’ máako’obe’ anchaj u puuts’lo’ob tak Iparralde wa América.tu yóok’lal le ba’atelo’ xu’ulsab Euskera; mixmáak páajchaj u t’anik ichil 1960 yéetel jéejelas meyaj ma’ páatchaj ts’abil k’ajóoltbili’. Euskera Batua (estándar) anchaj u muuk’ ti’ 1970, ti’ le je’elo’ óoli’ tuláakal áanalte’e beta’an ichil Euskera estándar, ichil u ka’a jats renacimiento vasco.

Hizkuntzaren estandarizazioarekin batera, dena egiteko garaiak ziren, eta ahalegin eta borondate handiarekin argitaletxeak, literatur aldizkariak eta idazle berriak plazara ateratzen hasi ziren. Poesian nabarmendu daitezkeen izenetako batzuk dira: Gabriel Aresti, Bitoriano Gandiaga, Xabier Lete, Josean Artze, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Castillo Suarez… Eta narratiban, berriz, Ramon Saizarbitoria, Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Itxaro Borda, Uxue Alberdi, Ixiar Rozas…

Le ka’a káaj u t’a’anal chéen jump’éel Euskerae’ ya’ab túumben áanalte’ beta’ab. Ichil le máax tu ts’íibto’ob ikil táan yaan: Gabriel Aresti, Bitorianao Gandiaga, Xabier Lete, Josean Artze, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Castillo Suarez…ichil u tsikbaltik ba’alo’ob wa narrativa, ti’ yaan : Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Itxaro Borda, Uxue Alberdi, Ixiar Rozas.

Saiakera eta antzerkia idazten duen euskal sortzailerik bada. Euskarara idazlanak ekartzen duen itzulpengintzak gero eta zabalagoa da, eta haren itzala izugarri handitu da. Gainera, Euskal Idazleen Elkartea 1982an sortu zen. Bere programen artean idazleak ikastetxeetara eramateko programa dago, idazleak eta ikasleak aurrez aurre jartzen dituena. Bestetik, Etxepare Euskal Institutua euskara eta euskal sorkuntza garaikidearen presentzia eta ikusgarritasuna bultzatzen, nazioarteko lankidetza sustatzen, eta sortzaile, profesional, eragile eta erakundeen arteko elkartrukea eta komunikazioa bideratzen ari da 2010etik. Haren bidez hainbat euskal idazlek, esaterako, nazioarteko literatura topaketetan edo liburu azoketan parte hartu dute. Azkenik, badira ere euskarazko irakurketa sustatzeko urtero errepikatzen diren kanpainak, esaterako: Irakurri, Gozatu eta Oparitu. Izenak dioen moduan, euskarazko liburu bat norbaiti oparituz bukatzen dena (horretarako deskontuak daude).

Yaan máax ku ts’íib ich Vasco tak balts’am. Táan u bin u ya’abtal sut t’aan ich Euskera; yaan xan jump’éel múuch’ ajts’íibo’ob káaj ti’ 1982.  Ichil le meyaj ku beetiko’ le ajts’íibo’obo’ ku bisa’alo’ob  tu najil xook uti’al u meyaj  yéetel le paalal ku xooko’obo’.

Yaan xan jump’éel múuch: Instituto Vasco Etxepare, tu’ux ku meyajo’ob tia’al u k’ajóolta’al ts’íibo’ob ich Euskera; beyxan yóok’lal múul meyaj ichil ajts’íibo’ob uláak’ kaajo’ob, u k’exiko’ob jéejelas meyajo’ob ichil máax ku ts’íib, máax ku konik áanalte’ob yéetel ichil noj póopilo’ob. Tuláakal le meyaja’ 2010 kajij ti’al u ts’abal ojéeltbil Euskera yéetel ba’ax táan u ts’íibta’al ich Vasco ti’ le k’iinoba’.  Junp’éel ba’al jach ma’alob ku yúuchule’ ya’ab vasco ajts’íibo’ob ts’o’ok u bino’ob táanxelil kaaj u ye’esiko’ob u meyaj. Ichil u meyaj le múuch’a’  ku beetiko’ob xan cha’anilo’ob tu’ux ku siibil áanalte’ob. U k’aaba’ le cha’ana: Irakurri, Gozatu, Oparitu, ich maayat’aane’: xook, ki’imak óolal, yéetel siibal.

Alfredo Alvaro Igoa

Jolasen errepaso bat / Junp’éel k’a’asajil báaxalo’ob

Haurrak eta jolasa. Lotuta joan behar duten bi hitz. Txikiak bere adinekoekin eta inguruarekin harremanetan jartzeko, adimena garatzeko… Baditu bere funtzioak jolasak. Txikitako oroitzapen ugari dakarzkigu. Zeinek ez du lagunekin kukuka, kuriketara, estalketara edo ezkutaketan jolastu? Eta harrapaketara? Sokasaltoan ibili zinen sekula? Eta goma luze haiek? Parez pare jarri, bien hankak inguratzen zituen gomak. Mugimenduekin “amarauna” sortzen zen eta handik pasa beharra zegoen gero! Eta tiza edo obra bateko kisu zati batekin zeinek ez du lurrean irudiak eta zenbakiak marraztu ondoren txingara jolasteko?

Paalil yéetel báaxal. Ka’ap’éel t’aan k’a’abéet u bino’ob keet.  Tia’al mejen ch’úupal yéetel mejen xi’ipal u k’aóolmubáaob ichilo’ob yéetel tu’ux ku péeko’ob, tia’al u je’epajal u na’at… báaxal yaan ba’ax u biilal. Ku taasikto’on ya’ab k’a’asajilo’ob le ka’ach chichano’on.  ¿Máax ma’ tu báaxmaj ta’kunbáail yéetel u éetailo’ob? ¿yéetel u beet u k’asa’anil? ¿jaytéen ta p’itaj ch’e’ob? ¿yéetel xan chawak cha’acho’ob? K-ts’áaikbáa paklam ich, cha’ache’ ku ba’ak’ikubáa ich k-muk’ ook.  Yéetel péeko’obe’ ku chíikpajal “ k’aan am” ¡yéetel unaj k-máan te’elo’! Yéetel junxéet’ sak gis wa yeso macha’an ti’ tu’ux táan u beeta’al túumben naj,  ¿máax ma’ u bonmaj t’o’olo’ob yéetel xookolo’ob tia’al u báaxal chakara?

http://kanikak_www.milenio.com/

Intsekturen, parasitoren, bakterien edo onttoren batek haritzen orri edo enborretan koxkorrak sortzen ditu, kurkubia edo kuku-sagar. Borobilak dira eta garai batean haiekin kurkubiken aritzen ziren, kaniketan. Gure garaian kristalezkoak ziren, koloretakoak, eta marrazkidunak ziren batzuk. Nahiz eta bakarren bat, aldian behin, batek daki nondik sortutako metalezko errodamendu txikiekin aritu nahi izaten zuten.

Ik’el, bakteria wa kuxume’ ku beetik u p’uru’ustal le’ob wa chumo’ob béek, ku k’aaba’tik kurkubia  wa kuku-sagar (manzana de cuco).  Wolistak yéetel le je’elo’ úuch ka’achile’ ku báaxta’al kaanikas.  Úuch ka’achile’ kriistalil , jeláas u boonilo’ob, yéetel jayp’éelilti’obe’ yaan u yoochelo’ob.  Kex chéen wa ba’ax k’iine’ yaan máax tak u báaxal yéetel mejen wóolis fierros.  ¡Tuukult tu’ux tu jo’osajo’ob!

Astoa edo txorromorro

Al burro,  txorromorro

Bi haur talderen artean jolasten da, talde bat astoa izanen da eta bestea bere gainera salto eginen du. Jokoaren helburua da asto gisa daudenak salto egile izatera pasatzea eta saltolariak salto egiten segitzea. Jokoa hasteko haur bat, buru edo epailea, paretaren kontra zutik jartzen zen eta gero haren hankartean taldeko jokalari batek burua sartzen zuen. Eta bata bestearen atzean makurtuta kokatuz ilara edo astoa osatzen zuen taldeak.

Chawak xikin, txorromorro

Ku báaxta’al ichil ka’ap’éel múuch’ mejen paal, junp’éel múuch’ kéen u beet u chawal xikinil le u láak’o’ kúun síit’yóok’ol.  U jaajil le báaxala’ le máaxo’ob ku beetiko’ob chawak xikine’ leti’ob kúun síit’bilo’ob yéetel le múuch’ síit’o’ ma’ tu jáawal u síit’o’ob.  Tia’al u káajbal báaxale’, juntúul chan xi’ipal u árbitroil, ku wa’atal táanil ti’ pak’ ts’o’okole’ juntúul ajbáaxal tu múuch’il chawak xikino’ob ku t’uchtal yéetel ku yoksik u pool ichil u yook le arbitroo’.  Beey ku tsolkubáaob tuláakal u ajbáaxalo’ob ti’ le múuch’o’, juntúul tu paach uláak’, loocholo’ob, u beetmo’ob junp’éel tsool, chawak xikin.

Beste taldekoek astoaren gainera salto egin behar zuten, lurrera erori gabe. Behin denak asto gainera saltatu ondoen, epaileak bere eskuko bost behatzetako bat jartzen du lehenengo astoaren bizkar gainean eta txorro, morro, piko, tallo, ke adierazita, lehenengo astoak bizkarrean jarrita duen atzamarra asmatu behar du, aurreko bost izen horietako bat aipatuz. Asmatuz gero astoa zen taldea salto egitera pasatzen zen eta alderantziz. Beste bertsio batean, epaileak kaxulika, tijerica, kaxulon esaten zuen eskuekin haien itxura egiten zuen bitartean (esku bateko ahurra, eltze txiki bat bezala, bi behatz gurutzatuta eta bi esku ahurrak elkarrekin eltze handia irudikatuz).

Uláak’ múuch’o’ unaj u síit’ yóok’ol chawak xikin xma’ lúubul ti’ lu’um.  Kéen máanako’ob síit’ tuláakalo’ob yóok’ol chawak xikine’, jo’olpópile’ ku ts’áaik junp’éel u yaal u k’ab yóok’ol u pu’uch le yáax ajbáaxal mot’okbalo’, yáax chawak xikin yéetel ku ya’alik txorro,morro, piko, tallo, ke.  Unaj u na’atik ba’ax yaal k’ab yaan tu pu’uch, yaan u ya’alaik junp’éel u k’aaba’ le jo’op’éel k’aaba’ a’ala’abti’ob.  Wa tu na’ataje’, le múuch’ ku beetik ka’achil u chawak xikine’, leti’ob kúun máano’on síit’.  Ti’ uláak’ u tsoolil le báaxalo’, jo’olpóopile’ ku ya’alik kaxulika, tijerika, kaxulon (kazuelita, tijeritas, kazuelon)yéetel u k’abe’ ku ye’esik u t’aanil ts’o’ok u ya’aliko’(ku ye’esik beey junp’éel chan kuum yéetel u táan junp’éel u k’ab; ka’ap’éel k’atab u yaal k’ab wa u ka’ap’éelil u táanil u k’ab ku nupike’ ku ye’esik nojoch kuum)

Salto egiten dutenetako batek lurra ukitu edo asto baten hankari heltzen dionean ere, salto egiten dutenak asto izatera pasatzen dira. Jolasak arintasuna eta indarra behar ditu aldi berean: komeni da lehenengo astoa mutil indartsua izatea, salto egiten dutenen pisuari eusteko. Salto egiten duten lehenak arinak izatea komeni da, asto ilaran ahalik eta urrutien salto egin eta beste taldekideei lekua uzteko.

http://txorromorro_www.pcnen.com/

Múuch’ ajsíit’o’obe’ ku máan u beet u chawal xikinil, wa juntúulil le síit’najo’obo’ ku machik lu’un wa u yook chawak xikin.  Le báaxala’ k’a’abéetti’ péeksilil yéetel muuk’ beey xan: k’a’abéet juntúul jach mu’k’an xi’ipal le máax kéen u beet u yáax chawak xikino’, tia’al u k’amik u aalil le máaxo’ob kun síit’o’ob yóok’olo’.  Beey xan k’a’abéet le yáaxo’ob kúun síit’o’obe’ ma’ aalo’obi’ tia’al u k’uchulo’ob tu xuulil u tsoolil chawak xikino’ob tia’al u p’atiko’ob káap tia’al le uláak’o’obo’

Garaian garaikoa

K’iinilo’ob

Udaberriarekin batera barraskiloak ateratzen ziren. Haiek bildu eta jateko prestatu aurretik egun batzuetan jan gabe izaten ziren animaliak, barruan zuten zikinkeria botatzeko. Barraskilo gosetu haietako batzuk hartu eta haiekin lasterketak egiten genituen espaloietan tizaz inprobisatutako pistetan. Haien martxa estimulatzeko parean landareren baten orriak jartzen genizkien. Baina oso zaila zen barraskiloek ibilbidea zuzen egitea.

Yéetel yáax k’iin, ka’achile’ ku jóok’ol úuricho’ob.  Ba’alche’obe’ ku mo’olol tia’al tak’akúunsa’al.  Chéen ba’ale’ unaj u p’áatalo’ob jayp’éel k’iin xma’ janal, tia’al u láaj mánsiko’o b tulakal ba’al u jaantmajo’ob.  K-machik jayp’éel úurich wi’ije’ k-beetik ka’aj áalkabnako’ob ichilo’ob, tia’al lelo’ k-beetik tu’ux unaj u k’uchulo’ob, le kúuchilo’ k-bonik yéetel ta’an le lu’u mo’.  Tia’al k-beetik u xíinbalo’obe’ k-ts’áaik le’ob keet ti’ob.  Ba’ale’ jach talam tia’al u beetiko’ob ma’alob.

Eraikuntza lanen bat etxe ondoan suertatuz gero, masa egiteko baliatzen zen harea pila gure jolastoki bihurtzen zen langileak ez zeudenean. Gure besoek luzeran ematen zuten guztiaren adinako tunelak egiten genituen harean, gure jostailuzko auto txikiendako ibilbideak sortzen genituen, gora eta behera haiekin ibiltzeko. Harea pila besterik ikusten ez zuten helduek, eskala txikian geuk eraikitako urbanizazioa zen guretako. Jakina, etxera harez goraino zikinduta iristen ginen. Euri zaparraden ondoren, batzuetan, urari bidea emateko “ubideak” egitea izan zen gure entretenigarria.

Wa ku beeta’al junp’éel meyaj yo’olal túunben najo’ob naats ti’ tu’ux k-báaxal, u múulil u lu’umil k’a’náab ku meyaj tia’al u beeta’al sakane’, ku meyajto’on tia’al báaxal le k’iin mina’an mixjuntúul ajmeyaj te’elo’.  Yéetel u lu’umil k’a’náabe’ k-beetik joolo’ob, u chawakil k-k’abo’ob machik, k-beetik bejo’ob tia’al u máan k-mejen báaxal kisbuuts’ tia’al k-máansik ka’anal yéetel kaabal yéetelo’ob.  Nukuch máake’ chéen ku yiliko’ob ya’ab lu’umil k’a’náab, k-to’one’ junp’éel chan kaaj t-beetmajn.  K-k’uchul otoche’, chuupo’on yéetel lu’umil k’a’anáab.  Kéen ts’o’okok u káaxal cháake’, yaan k’iin tia’al  k-náayak k-óole’ k-bin beet “bejo’ob” tia’al ka’aj máanak ja’

Udazkenean herriko plazako zuhaitzak kimatzen zituzten. Bildu eta eraman aurretik lurrean gelditzen ziren zuma haiekin eta edozein sokarekin arkuak egiten genituen, filmetako indio haien pare ibiltzeko. Punteria aski trebatua genuen udatik, orduan egindako tirabikeekin edo tiragomekin. Y itxurako egur adarra, goma bat (auto edo bizikleta baten kamera zatia) eta larru zati bat (oinetako zahar batekoa) behar genituen, jaurtigaiak edonon zeuden harri txikiak ziren. Eta jomuga, momentuan iruditzen zitzaiguna.

Ti’ otoñoe’ ku k’ab ch’akta’al u che’ilo’ob tu k’íiwikil kaaj.  Chawak k’abe’ yéetel ma’ sen chiche’ (zuma) ku lúubulo’ob lu’um, k-machik u ma’lobil yéetel k-beetik p’uunil yéetel je’el ba’axak suumil; ts’o’okole’ k-máan je’el bix u máano’ob ka’achil wi’it’ máako’ob ku chíikpajal ti’ cha’ano’ob.  Ts’o’ok seten báaxal yo’olal ti’ ch’iin ti’ verano, yéetel saats’o’ob (tirabike) beeta’anili’e’. k’a’abéetto’on junp’éel k’ab che’ chi’ika’an ti’ Y, junp’éel saats’ (junxéet’ cámara ti’ kisbuuts’ wa junp’éel t’íinchkbalak’) yéetel junxéet’ k’éewel (ti’ junp’éel xlab xaanab), le ba’ax kéen k-puliko’ k-machik mejen tuunich yaan je’el tu’uxake’.  Le ba’ax ken k-ch’ino’ le ba’ax kéen k-il te’ súutukilo’

Neguan, elurra egiten zuenean, aldapen bila jotzen genuen eskuan plastiko bat genuela. Hura ipurdian jarri eta elurretan kanala zabaltzen genuen. Behin elur hura ongi zapatuta, plastikoa ipurdi azpian genuela, geure burua aldapan behera botatzen genuen, ziztu bizian. Egun lerekin aritzen dira.

Ti’ u k’iinil invierno, kéen k’áaxak nievee’, k-bin kaxant tu’ux ka’anal yéetel machmaj junp’éel plástiko. K-ts’áaik k-iit yéetel k-je’ik u beejil ti’ nieveo’ .  Chéen p’elak pe’pe’cha’atak le nievee’, yéetel plástiko yáanal t-iite’, tu ka’analile’ k-pulikbáa tia’al chich k-lúubil.  Bejla’e’ ku pulkubáaob yéetel trineob.

Garai batekoak

Ti’ uláak’ k’iin

Gure gurasoek, aiton-amonen jokoetako batzuk ere ezin aipatu gabe utzi. Zoztaka makil nahiko lodi eta gogorra da. Jokalari bakoitzak haietako bat zuen sarketakan jolastean. Batek berea lurrera indarrez bota eta han sartuta uzten zuen. Besteak beraien zoztaka bota eta lurrean sartu bai, baina, aldi berean, ahalegintzen ziren beste jokalariaren makila lurrera botatzen. Lurra heze zegoela jokatu behar zen, jakina.

Ma’ tu páajtal ma’ in wa’alik jayp’éel báaxalo’ob k-na’ob yéetel yuumo’ob wa chiicho’ob yéetel noolo’ob.  Zoztaka u k’aaba’ junp’éel jach polok yéetel chich che’ .  Yéetel le je’elo’obo’ ku báaxtalo’ob ch’inbil.  Juntúule’ ku pulik yéetel u muuk’ ti’ lu’um u tia’ali’, yaan u yoksik lu’um. U chúuka’anil ajbáaxalo’obe’ ku puliko’ob u che’ilo’ob tia’al u ch’iko’ob lu’um, ba’ale’, te’ súutukil xano’, u k’áato’ob u pul u che’il le uláak’ ajbáaxalo’.  Tia’al ka’aj páajchak a báaxal ti’ ch’ik che’ob k’a’abéet u báaxta’al yéetel ch’uul lu’um

http://tabak_eu.wikipedia.org/

Jose Mari Ustarrozek kontatua da Uharte Arakilgo haurrak Geinbera larreko aldapan irristeak egiten jolasten zirela: “neguan batez ere, lohia zegoen garaian. Halako kanal txiki bat egin, han bi hankak sartu eta handik irristatu, goitik behera. Euririk ez baldin bazegoen, lehor xamar bazegoen, pixa egin, ‘engrasetarako’. Trenbideko aldapa horretan ere ibiltzen ginen”. Pantaloi bat baino gehiago ez zen etxera osorik iristen.

José Mari Ustarroz, ku tsikbaltik u paalalil ti’ Uharte Arakile’ báaxalnajo’ob patinar ti’ Geinbera, ti’ junp’éel ka’anal kúuchil.  “Tu k’iinil invierno, tuk’iinil yaan lak ka’achil.  Beetik junp’éel chan beej, oksik ka’ap’éel k-ook te’elo’ yéetel k-cha’ik jalk’ajal te’elo’, ti’ ka’anal tak kaabal.  Wa mina’an cháake’, wa k’as tikine’, ku wi’ixil tia’al ‘u ch’u’ulul’.  Beey xan k-máan ka’analo’ tu’ux ku máan tsíimin k’áak’ ”.  Asab maanal junp’éel búuk ma’ k’uch túulisil ti’ k-otoch

Pirrinka deitzen zaio burdinezko pieza borobilari, pertz edo kupel bati kendutakoa (bizikleta baten gurpilaren metalezko zatiak ere balio zuen). Metalezko uztai hori bueltaka jartzeko makil, burdin edo alanbre bat erabiltzen zuten (pirrinkatea) eta, horrela, kalean aurrera pirrinkan ibiltzen ziren.

U k’aaba’e’ pirrinka le ba’al wóolis hierroo’, jo’osa’an ti’ junp’éel kaaldero wa báarril (beey xan ku meyaj junxóot’ u metalil  junp’éel t’íichatbalak’).  Ku beeta’al u pirinsuut wóolis metáliko yéetel u yáantaj junp’éel che’, junp’éel hierro wa junp’éel áalambre (pirrinkate) ku léech’inta’al táanil tia’al u pirinsuut yéetel u kanáanta’al tia’al ma’a u lúubul , beey u bin u seten péek te’ beejo’.

Atxaldiño edo txirrintxonketan behi aziendaren gurdiarekin jolasten zuten, hara igota eta oreka mantenduz edo. Ardatza hausten ez zutenean…

Atxaldiño wa Txirritxonketa, báaxalnajo’ob yéetel u kisbuuts’il wakax, na’akal te’elo’ kanáantikbáa ma’ cha’ik k-lúubul.  Le k’iin ma’ tu kóotso’b u súumil tu’ux ku k’a’axal wakaxi’.

Altsasun festan kukaña jartzen zuten eta parte-hartzaileen erorikoak arintzeko behean ira edo ixtor meta jartzen zituzten. Hortik hartuko zuen iraulka izena jokoak. Herrietako festetan ere antolatzen ziren zaku lasterketak edo aulkiaren jokoa.

Ti’ Altsasu ti’ cha’ane’ ku pa’k’al chawak che’ yéetel tia’al ma’ sen yajtal u wíinkilal le máaxo’ob kúun máano’ob, kéen lúubulko’obe’, ku ts’a’abal yáanale’ ya’ab u le’il helechos (ira, ixtor).  Ti’ taal u k’aaba’ ti’ iraulka. Tu noj cha’anilo’ob kaajo’obe’ beey xan ku beeta’al báaxal ti’ xbalbut’o’ob wa u báaxalil k’áanche’.

Arkumeen hanketako hezur batzuk, tabak, jolasteko erabiltzen zituzten ere. Hezur horiek lau alde dituzte. Makina bat jokatzeko modu daude. Haietako bat da tabak hartu eta mahaira edo lurrera bota. Gero beste taba bat eskuan hartu eta airera bota eta erortzean hartu beharra zegoen. Taba hori airean zegoen bitartean lurrean zeuden beste taba guztiak posizio berean jarri behar ziren, lehenik alde bat, gero bestea, hurrena eta azkena. Behin hori eginda, prozesu bera jarraituz, taba airera bota bitartean, lurrean zeuden gainontzeko tabak jaso behar ziren. Eskuan zeuden tabetako bat erori edo airera botatzen zena hartzen ez bazen, berriro hasi beharra zegoen. Denak jaso eta txanda galtzen ez duenak irabazten zuen.

Jayp’éel baakel u yooko’ob tamano’ob, kóon baako’ob, beey xan ku ma’achal tia’al báaxal.  Le baakelo’oba’ yaan kanp’éel ti’its.  Yaan ya’ab jejeláasil báaxal. yéetel Junp’éelilti’e’ a machik baako’ob yéetel u pu’ulul yóok’ol mayakche’ wa ti’ lu’um.  Ts’o’okole’ yaan u ma’achal uláak’ baak yéetel ku pu’ulul ka’anal yaan a li’k’sik kéel lúubuk.   Ka’alikil le baako’ tia’an ka’anale’, unaj u ts’a’abal tsoolil le baakelo’ob p’áato’ob lu’umo’, yáaxe’ junp’éel tséel, ts’o’okoke’ uláak’  tséel, uláak’ yéetel u xuul.  Juntéen ku beeta’al lelo’, ts’so’okole’ láayli’e’ ku ka’a beeta’al je’ex yáaxe’ .  Ka’alikil ku pu’ulul baak ka’anale’, unaj u mo’olol u chúuka’an baako’ob yaan lu’umo’ yéetel ku ta’akalo’ob yéetel junp’éel a k’ab.  Wa junp’éel baak tia’an ta k’ab lúubtech wa ma’ tu ma’achal le yaan ka’anale’, ku pu’ulul ka’anal tu ka’aten, le báaxala’ yaan u ka’a káajal tu ka’aten. Ku náajal le máax tu laj  molaj tuláakal yéetel ma’ tu pe’etik u tsool.

Alfredo Alvaro Igoa

Heldu den klima / K’iin ku k’uchul to’on

Denok izan dugu eguraldia hizpide inoiz. Hotza egiten duenean hotz egiten duelako, bero egiten duenean beroagatik, euria ari duenean euriagatik eta hezetasunagatik, elurra, haizea… Egunerokoan sortzen duten trabez esaldiak trukatzen ditugu.

Tuláakalo’on ts’o’ok k t’aan yo’osal bix k’iin. Wa ke’ele’ ba’axten ke’el, wa ooxoje’ ba’axten ooxoj, yo’osal cháak, ch’uulil, síisil yéetel iik’. K t’aan yo’osal le chan talamilo’ob ku taasik le jejeláas k’iino’obo’.

Noizbehinka jabetzen gara eguraldia aldatu dela. Iragarritako klima aldaketa. Eta datuek erakusten dute Europarako egindako klima bilakaeraren aurreikuspenetan jasotako joerak betetzen ari direla Euskal Herrian ere. Ikerlariek ondorioztatu dute gurean klima aldaketak hiru ondorio izanen dituela: tenperatura igoerak, uholdeak eta lehorteak.

Yaan k’iine’ k tuukul yo’osal bix k’iin, k ilike’ ts’o’ok u k’eexel. T’aano’ob yéetel xooko’ob yo’osal k’iine’ ku ye’esiko’ob yéetel ku ts’áa’iko’ob ojéeltbil xan léeyli’ táan u k’eexel xan tu noj lu’umil Euskal Herria(País Vasco) je’ex tu noj lu’umil Europa. Ajxooko’obe’ ku ya’aliko’ob yaan óoxp’éel noj ba’alo’ob ku taal yéetel ku talamkúunsiko’ob k kuxtal je’ex: U jach táaj ooxotal, buulul yéetel senkech yáax k’iin.

Nafarroako Gobernuak klimaren bilakaerari buruz egindako ikerlanean hiru fenomenoak baieztatu ditu. Hidrografia aldetik Nafarroa bitan banatzen da, Kantauri itsasora, Atlantikora, isurtzen duten ibaiak eta Mediterraneora isurtzen dutenak. Gure ibarreko mendi batzuk ur banaketa lerro horren zati dira. Aipatu ikerketaren arabera, berotze handiagoa gertatu da tenperatura maximoetan Kantauri isurialdean, Pirinioetako ibarretan eta ur banaketa lerrotik hegoaldera kokaturiko ibarretan. Iruñetik behera berotzea jaitsi egiten da. Bestalde, tenperatura minimoen bilakaera homogeneoagoa da Nafarroa guztian.

Yo’osal le xooko’ob beeta’ab ti’ le k’iino’ob tumeen u jala’achil u kaajil Navarra ku ye’esiko’ob u jaajil yo’osal le ba’alo’ob jela’antak ku yúuchul yéetel le k’iino’obo’. Yéetel bix anik le ja’o’, ka’ap’éel bix u jaats, le áalkab ja’ ku máan tak Cantábrico, Atlantico yéetel k’áak’ náab. U  k’áaxilo’ob k k’óome’ ti’ xan yaan tu’ux ku máan u ka’a jaats’ le ja’obo’. Xooko’obe’ ku ye’esiko’ob ts’o’ok u jach chokotaj Cantábrico yéetel k’óomo’ob yano’ob tu nojolil u jaatsil ja’. Tu kaablil u noj kaajil Iruñea(Pamplona) ku chan éemel u chokojil le yóok’ol kaabo’. U p’éelili’ bix u bin u k’expajal u chokojil Nafarroa(Navarra).

Datuek ikerlariei esan diete 1980tik aurrera nabarmen handitu dela egun beroen eta gau beroen kopurua. Gainera, mende hasieratik urte askotan igo da egun eta gau beroen portzentajea, %50etik  %80ra, 1961-1990 urteekin alderatuta. Beste datu bat, 1990az geroztik, askoz ere urte gehiagoetan izan dira bero boladak. Gainera, azpimarragarria da bero boladak luzeagoak izan direla. 2003ko bero boladak 18 egun iraun zituen. Ondoren ere izan dira bero boladak: 2013an eta 2015ean. Bestetik, gurean ohikoa izaten da neguko gau izarratuen ondoren izotza egitea eta dena txuri argitzea. Aipatu ikerketaren arabera izotz egunen kopuruak behera egin du nabarmen joan den mendeko 90eko hamarkadatik aurrera.

Ti’ xooko’ob beeta’ano’ ku ye’esiko’ob ti’ ajxooko’obe’ ti’ u káajbal u ja’abil 1980 u jach yooxoj yéetel u chokojil yóok’ol kaabe’ jujunp’íitil u bin u ya’abtal. Ti’ u káajbal le ja’abo’oba’ k ilik ts’o’ok u bin u jach chokotaj le k’iino’ob yéetel le áak’abo’ 50%, tak 80%, ti’ u ja’abil 1961-1990. Ti’ xan u ja’abil 1990 leeyli’ xan jach tu beetaj senkech ooxoj. U jach óoxojil ti’ u ja’abil 2003 xáanchaj 18 k’iino’ob. Beeyxan ti’ u ja’abil 2003 yéetel 2015. Ti’ xan k k’óome’ suuka’an u saastal yéetel sak chich síis le ken ts’o’okok wa le ken máanak u áak’abil eek’o’ob. Xooko’ob beeta’ane’ ku ye’esiko’ob ts’o’ok u p’íittal k’iino’ob siistak ti’ u ja’abilo’ob 90.

Laburbilduz, bilakaera joerek aurreikusten dute tenperaturak igoko direla, ugarituko direla bai bero boladak, bai egun eta gau beroak eta izotz egun gutxiago izanen dela. Gainera, prezipitazio-erregimena Mediterraneoaren antzekoa bihurtuko da, hau da, aldakortasun handiagoa denboran eta euri motetan; dena den, badirudi, urteko prezipitazio maila konstante mantenduko dela, %5-10eko jaitsierarekin. Euria kontzentratuago egiteak, jakina, uholdeak dakartza. Hemen edo arroan behera, Ebro ibarrean. Bero boladak edo lehorraldiak luzeagoak izanen dira.

U bin u k’eexel k’iino’obe’ ku beetik u jach yantal ooxoj, u jach chokotaj k yóok’ol kaab, k áak’ab yéetel u yiibil u chich síisil k yóok’ol kaab. Yéetel xan u jach jelpajal bix k’iino’ob, cháako’ob, kex tumeen mantats’ kun k’áaxal ja’ ti’ junp’éel ja’ab yaan u chan p’ittal mi kex 5-10 %. U jach k’aaxal ja’e’ je’el xan u beetik u buulul u k’óomil Ebro yéetel xan je’el u senkech xáantal ooxoj yéetel yáax k’iin.

Gertu ere bi ondorio izanen ditugu klima aldaketagatik. Poloen urtzearekin itsasoaren maila igoko da, eta gaur egun ezagutzen dugun kostaldean ondorio handiagoak utziko dituzte olatuek. Kantauri itsasoko hondartzak inguru ahulenen artean kokatu dituzte ikerlariek. Bestetik, urte guztian elurrez eta izotzez estalitako Pirinioetako parajeak, glaziarrak, 30 urtetan desagertuko dira.

Naats’ xan ti’ toone’ yaan u yantal xan ka’ap’éel talamilo’ob yo’osal u senkech k’expajal le k’iino’obo’. U yiibil chich síise’ yaan u beetik u ka’antal u ja’il k’áak’ náab yéetel u k’askúuntik wa u loobintik u jáal k’áak’ náab je’ex u k’áak’ náabil Cantábrico beey u ya’aliko’ob ajxooko’ob. U láak’ ba’al xane’ u síisil kúuchil pirenaicos yéetel u sa’atal u jach chich síisil ichil 30 ja’abo’ob.

Gizarte- eta ekonomia-inpaktuak

Jejeláas talamilo’ob

Klima aldaketak ingurumenean ondorioak eraginen ditu. Baina baita jendearengan eta ekonomian ere. Ekosistemetan izanen diren inpaktu horien ondorioz munduan barna hainbat ondorio izanen dira, esaterako: biodibertsitatea galduko da eta azaleko eta lurrazpiko ur baliabideak gutxituko dira. Horrek eragin zuzena du nekazaritzan eta abeltzaintzan: plagak, lurren higadura… Hau da, klima aldatzean milioika pertsonen elikadura iturriak arriskuan egonen dira edo, okerrenean, desagertu eginen dira. Bestela esanda, gosea. Eta elikadura desegoki bati lotutako gaixotasunak. Jende gehiago hilko da. Baina aipatutako ur faltarena ere arazo larria izanen da milioika pertsonarendako eta haien osasunarendako. Osasuna guztiok balio handitzat dugu. Eta klima aldaketak arriskuan jarriko du gu guztiona.

Yo’osal le ba’alo’ob táan u taal u yúuchul yéetel u k’éexel k’iino’. Ku talamkúunsik u kuxtal wíinik yéetel bix u kuxtal. Le talamilo’ob yo’osal k yóok’ol kaaba’ je’el u jach talamkúunsiko’ob tuláakal ba’alo’ob ts’a’an wey yóok’ol kaaba’. Le ba’alo’oba’ ku talamkúunsiko’ob xan paak’al, u meyajta’al wakax: talamilo’ob/loob, u k’astal lu’um yéetel wi’ijil, beeyxan k’oja’anilo’ob. Yaan u kíimil ya’ab wíinik. U mina’antal ja’ yéetel le ba’alo’ob ku yúuchul yéetel u k’eexel k’iino’obe’ jach talam u ti’al u kuxtal ya’ab wíinik yéetel u toj óolal. Toj óolale’ jach noj ba’al u ti’al k kuxtal.

Gehitu horri ekosistemetan izanen diren aldaketa handiak: beroaldiak, lehorteak, muturreko euriak, uholdeak, luiziak, aire kutsadura… Aurreko guztiaren ondorioa da hainbat herrialdetan ekonomia hazkundea motelduko dela, pobrezia handituko dela. Hau da, klima aldaketak gosetea ekarriko du munduko txoko askotara. Eta, ondorioz, bizimodu hobearen bila pertsonek migratu eginen dute. Bestelako ondorioa da baliabideak eskuratzeko eta kontrolatzeko sortuko diren gatazkak. Ura da haietako bat.

Yo’osal xan le talamilo’oba’ yaan u beetik u jach yantal ooxoj, yáax k’iin, k’a’ankach cháak, buulul  yéetel u láak’ talamilo’ob. Yaan u taasik wi’ijil ti’ k yóok’ol kaab yéetel xan u beetik u bin máak táanxel kaajilo’ob, táanxel lu’umilo’ob u ti’al u kaxtiko’ob utsil kuxtal, beeyxan u yantal talamilo’ob yéetel le ba’alo’ob yaan to’on wey yóok’ol kaab je’ex ja’.

Klima aldaketak natur baliabideen agortzea ekarriko du eta, horrekin batera, nekazaritzaren errendimenduaren beherakada. Ondorioz herrialdeen arteko desoreka handiagoa izanen da. Eta abiapuntua argia da: herrialde batzuk ahalmen txikiagoa dute ondorio horiei guztiei aurre egiteko. Nekazaritzan eta abeltzaintzan klima aldaketak izanen dituen eraginak agerikoak dira. Baina basoetan ere izanen dira aldaketak, basoari lotutako jarduera guztiei eraginez. Eta itsasoan, arrantzari eraginez. Industriak dauden kokaguneak klima aldaketaren ondorioz pertsonendako bizigarriak izaten segituko dute? Nola jokatuko du energiaren sektoreak? Energia berdea etiketa bat baino gehiago izanen da? Eta finantza zerbitzuak zer inpaktu jasoko dute klima aldaketarekin. Argi dagoena da klimak eragindako ondorioak larriagoak izatean zailagoa eta garestiago izanen da hainbat tokitan ondasunak aseguratzea. Ironikoki, klima aldaketari ekarpenik egin ez dioten herrialdeak pairatzen hasiak dira dagoeneko ondorioak.

U senkech k’expajal bix k’iino’obe’ je’el u jach taasik talamilo’ob je’ex u xu’ulsik ba’alo’ob ts’a’anto’on wey yóok’ol kaab yéetel paak’al. Je’el u talamkúunsik u kuxtal noj lu’umo’obe’. Yaan noj lu’umo’ob ma’ tono’ beeytal yéetel le talamilo’oba’. Ku beeytal k ilik le talamilo’ob yo’osal u k’expajal bix k’iino’ob yéetel paak’al yéel xan u tséenta’al wakaxo’ob. Yéetel xan talamilo’ob ti’ ka’anal k’áaxo’ob. Ti’ k’áak’ náab. Leeyli wáa yaan u meyajta’al le nojoch kúuchilo’ob ku talamkúunsiko’ob wa ku loobintiko’ob bix u k’expajal k’iino’ob. Bix kun meyaj u láak’ kúuchilo’ob. Ba’ax u láak’ talamilo’ob ken u máanso’ob le nojoch kúuchilo’ob ku meyajtiko’ob taak’in yo’osal bix u bin u k’expajal k’iino’ob. U jaajile’ yaan u jach talamtal kuxtal le ken talamchajak bix le k’iino’obo’. Noj lu’umo’ob ma’ u beeto’ob mix ba’al u ti’al u yáantajo’ob ti’ bix u k’expajal k’iino’obe’ táan u yiliko’ob talamilo’ob ti’ u kuxtalo’ob.

Goian aipatutako guztiari genero ikuspegia gehitzen badiogu zein litzateke emaitza? Ziurrenik klima aldaketak ez die berdin eraginen gizonezkoei eta emakumezkoei. Eta nola eraginen dio klima aldaketak hizkuntza ekologiari? Hainbat faktorek bat egitearen ondorioz gaur egun munduko makina bat hizkuntza desagertzeko zorian daude. Klima aldaketak eragindako migrazio batek edo ekosistema baten suntsiketak hizkuntza komunitateak desagerrarazi edo mundu-ikuskera gabe utzi ditzake.

Wa ka’ t’aanako’on xan yo’osal u kuxtal xíib wa ko’olele’, ba’ax je’el k ojéeltike’ 

U k’expajal k’iino’obe’ mi jela’an kun talamtal ti’ ko’olel yéetel ti’ xiib. Ba’ax túun talamil ku taasik ti’ k t’aan. Jejeláas ba’alo’ob yéetel talamilo’obe’ je’el u beetiko’ob u sa’atal jejeláas t’aano’ob yaan wey yóok’ol kaabe’. U k’expajal k’iino’obe’ je’el u talamkúunsik yéetel u beetik u sa’atal ya’ab t’aano’ob yéetel bix u kuxtal le máaxo’ob ku bino’ob táanxel lu’umo’obo’.   

Gure ibarrean, Sakanan, fosilak opatzeko toki aproposa da. Ugarien agertzen dena harri txiki borobil bat da, bere gainean itsas izar bat duena. Euskal Herria garai batean itsaso tropikal baten hondoa izan zenaren lekukotza da. Planetan izan diren klima aldaketak naturak eragindakoak izan dira. Azken honena ez, ardura osoa gurea da.

Ti’ k k’óomil Sakana ku beeytal u kaxta’al úuchben ba’alo’ob wa oochelo’ob p’ata’ano’ob ti’ tuunich. Le jach kaxta’ano’ junp’éel wóolis tuunich yéetel u eek’il k’áak’ náab yaan yóok’ol. Ku ts’a’ik ojéeltbile’ úuche’ u noj lu’umil Euskal Herria u taamil k’áak’ náab ka’achij. U jelpajal bix k’iino’ob ti’ k yóok’ol kaab yaan ba’al u yil yéetel le ba’alo’ob yaan to’on wey k yóok’ol kaaba’. Ba’ale ti’ to’on xan yaan u páajtalil k kaláantik.

Alfredo Alvaro Igoa

Ama hizkuntza edo lehen hizkuntza / Na’tsil táan wa yáax t’aan

Ama hizkuntza edo lehen hizkuntza
Unescok izendatuta, otsailaren 21a Ama Hizkuntzaren Nazioarteko Eguna da.

Na’tsil táan wa yáax t’aan
21 ti’ febrero: u máank’iinal na’tsil t’aan jets’a’an tumen Unesco

Nazioarteko erakundeko arduradunek, gizarte jasangarriak izateko, kultura aniztasunari eta eleaniztasunari garrantzia aitortu diete. Munduko hizkuntza aniztasunaren aldeko aldarria da egun hori. Globalizazioaren eskutik hizkuntza hegemonikoek indar handiagoa hartu dute eta munduko hizkuntza aniztasuna gero eta arrisku handiagoan dago. Unescok dioenez, bi astetik behin hizkuntza bat desagertzen da.

Máax jo’olintik le múuch’a’ ts’o’ok u chíimpoltik u k’a’analil u ya’abil miatsil yéetel jejeláas t’aano’ob.  Le máank’íinala’ ku k’áajsikto’on ya’ab t’aan yaan, yéetel xan séeb táan u bin u sa’atalo’ob tumen yaan t’aano’ob sáansamale’ ku ya’abtal máax t’aanik.

Ku ya’ak Unescoe’ láalaj ka’ap’éel p’is k’íine’ jump’éel t’aan ku xu’ulul. 

Erakundeak berak aitortu duenez, “ama-hizkuntzek duten garrantzia ulertzeari esker, horietan oinarritutako hezkuntza eleanitzaren arloan lorpenak lortu dira, bereziki lehen ikasketetatik eta eremu publikoan eboluzionatzeko konpromiso gero eta handiagotik”. Bestalde, Unescok berak dioenez, “gizarte eleaniztunak eta multikulturalak beren hizkuntzen bidez existitzen dira, ezagutza eta kultura tradizionalak modu iraunkorrean transmititzen eta zaintzen dituztenak”.

Láayli’ le múuch’a’ ku chíimpoltik “tumen ts’o’ok u na’ata’al u k’a’analil na’tsil t’aano’obe’, táan u yúuchul meyaj yo’osal jejeláas t’aano’ob tia’al u k’ajóolta’al tuláakal tu’ux. Unesco ku ya’alike’ “miatsilo’ob tu’ux asab t’aano’ob yaani’, yéetel jejeláas máako’ob ku táakpajali’ ; tuukulo’ob yéetel na’ato’ob ma’atech u sa’atal, ba’ale’ u ts’áabal k’ajóoltbil”

Bi hegemoniko Euskal Herriaren kasuan bi hizkuntza hegemonikoren eraginpean gaude: frantsesa, iparraldean, eta gaztelania, hegoaldean. Testuinguru horrek guztiak gure hizkuntzari, euskarari, eragiten dio. Mendetan gure gainean dauden estatu-nazioek beraien hizkuntza hegemonikoa ezarri dute. Esan daiteke XIX. mende bukaera edo XX. mende hasierara arte ez zutela lortu. Ordura arte euskal herritar gehien-gehienen artean ama hizkuntza, lehen hizkuntza, euskara zen. Baina betidanik izan dira elebidunak. Frantziaren eta Espainiaren hizkuntza politikaren ondoren, gaur egun, Euskal Herrian ez dago euskara soilik dakien pertsona bakar bat bera ere. Dauden elebakar bakarrak soilik frantsesa edo gaztelania dakitenak dira. Bi konstituzioek hizkuntza horiei aitortza osoa egiten diete. Ondorioz, pertsona elebakar horiek beraien hizkuntzan bizitza normala egin dezakete eguneko 24 ordutan. 

Ichil ka’ap’éel t’aano’ob

Ti’ país Vasco wa Euskal Herria yaano’on ichil ka’ap’éelil t’aan: francés, ti’ xaman; yéetel káastelan ti’ noojol. Le je’ela’ yaan ba’ax u yil yéetel k t’aan: Euskera. Úuche’ le noj lu’umilo’ob yaan k tséelo’ taak ka’aj k k’eex k t’aan, ba’ale’ ma’ úuchi’ tak táan u ts’o’okol siglo XIX wa u káajbal siglo XX. Ti’ le súutuko’, k na’tsil t’aane’ Euskera, leti’ k yáax  t’aan; ba’ale’ yaan xan máax ku t’aanik u ka’ap’éelil t’aan. Ka’aj ts’o’ok jump’éel meyaj beeta’ab tumen Francia yéetel Españae’ ma’ p’áat mixjuntúul máak chéen Euskera ku t’aaniki’. Le máax t’aanik chéen jump’éel t’aane’  ku t’aanik francés wa káastelan. Ti’ u ka’ap’éelil áalmaj t’aane’ ku chíimpolta’al le t’aano’oba’. Leo’olale’ máax ku t’aanik chéen jump’éel t’aane’ mina’an talam ti’.

Estatuen hizkuntzen lege markoari erreparatuta, Frantziak oso estu hartu ditu bere lurraldeko hizkuntzak eta apenas dute lege aitortzarik alsazierak, bretoierak, katalanak, okzitanierak, korsikerak eta euskarak. Espainian gaztelania da hizkuntza ofiziala eta herritarrek haiek jakiteko eginbeharra eta erabiltzeko eskubidea dute; eta galiziera, katalana eta euskara ere ofizialak dira zein bere eremuan eta herritarrek haiek jakiteko eskubidea dute; asturiera edo aragoiera, berriz, ez dira ofizialak.

Ichil jejeláas áalmaj t’aano’obe’, ku chíimpolta’al  ya’ab t’aan ichil Francia je’el bix alsaciano, bretón, catalán, occitano, corso yéetel euskera. Españae’ káastelan ku t’a’anal: u kaajnáalobe’ yaan u páajtalil u k’ajóoltiko’ob yéetel u t’aaniko’ob; gallego, catalán yéetel euskerae’ yaan xan tu’ux jets’a’an tu’ux kun t’a’anal; beyxan u káajnalobe’ yaan u páajtal u yojetko’ob. Ba’ale’ ma’ bey u yúuchul yéetel asturiano wa aragonés.

Euskara

Esan bezala, pertsona elebidunak ere bagaude eta haietako hainbatek etxetik bi lehen hizkuntzak jaso dituzte: euskara eta frantsesa edo gaztelania. Gure ibarrean, Sakanan, 20.000 pertsona bizi gara eta %40 euskalduna da, %16,3 elebidun-hartzailea da (euskara ulertzen du, baina hitz egiteko zailtasunak ditu) eta %43,7 erdalduna da (gaztelaniaz hitz egiten du; ez du euskara ulertzen). Azken horretako askok euskara ikastetxean ikasi dute, edo helduak izan direnean ikasi dute euskara.

Euskara

Je’el bix ts’o’ok a’aliko’, yaan máak chéen jump’éel t’aan u yojel yaan xan  ti’ u yotoch tu kanaj ka’ap’éel t’aan: euskera yéetel francés wa káastelan. Waye’, Sakana, 20. 000 máak kaja’ano’on; yaan óoli táanchumuk (40%) u yojel euskera yéetel káastelan, yaan 16.3% ku na’atik euskera, ba’ale’ talam ti’ u t’aanik. 43.7 % ku t’aanik kaastelan, ba’ale’ ma’atech u na’atik euskera. Ti’ le je’eloba’ yaan máax ts’o’ok u kanik euskera ti’ u najil xook wa le kan ch’i’ijik.

24 orduak euskaraz bizitzea zailagoa da mendetan azpiratua izan den hizkuntza batean. Baina badira herriak zeinetan bizi diren pertsonen %70etik gora euskara dakiten eta haietan hizkuntza bizirik dago, kalean entzuten da. Hori horrela suertatzen den herri eta tokiei arnasguneak deitzen diegu, hizkuntza bizi mantendu eta egunero biziberritzen delako han.

Tia’al máak ku t’aanil euskerae’ óoli chan talam u kuxtal ichil tu’ux ma’atech u t’a’anal, ba’ale’ yaan kaajo’ob tu’ux óoli tuláakal máak ku t’aanik. Ti’ le kaajo’obo’ euskerae’ kuxa’an, ku yu’ubal je’e tu’uxake’. Le kaajo’obo’ k’a’ana’an tia’al Euskera tumen ti’ ku t’aanli’ yéetel ti’ ku ch’a’ik u muuk’ sáansamali’.

Gure ibarrean ere harrera egin diegu beste lurralde batzuetako pertsonei. Gaur egun, besteak beste, arabiera, tamazigtha, bulgariera, txinera, urdua, wolofa, serera, mambara, kitxwa, alemanera, errumaniera, portugesa, Brasilgo portugesa, katalana, kaloa edota italiera hitz egiten duten pertsonak bizi dira Sakanan. Ondorioz, hizkuntza eta kultura aldetik ibar gero eta anitzagoa gara.

Way k lu’uma’ ts’o’ok k’amik u láak’ kaajilo’ob. Yaan máax ku t’aanik árabe, tamazigth, búlgaro, chino, urdu, wolof, serer, mambar, kitxwa, alemán, rumano, portugués, portugués brasileño, catalán, calo wa italiano ichil uláak’ t’aano’ob. Le o’olale’, junp’éel tu’ux asab t’aan yaani’ yéetel jejeláas miatsilo’obi’.

Ohar bat. Pertsona helduei estatuek soilik frantsesa eta gaztelania irakasten diete dohainik. Euskara ikasi nahi duen edozein pertsonak, hangoa edo hemengoa izan, pagatu egin behar du. Ekonomia traba ez izateko, ibarreko udalek  dirulaguntza ematen diete euskara ikasi dutenei.

Nota: ti’ nukuch máax tak u kaanik euskerae’ noj póoplile’ je’el u ka’ansik ti’ xma’ bo’olil; ba’ale wa uláak máak tak u kaanike’ k’abéet u bo’ol. Tia’al ma’ u tojoltale’ noj póopile’ ku yáantik le máax ts’o’ok u kanik euskera.

Zer egin?

Testuinguru horretan euskara moduko hizkuntza gutxitu batek dituen karta apurrak jokatu behar ditu. Horregatik, tokiko erakundeen bidez, hizkuntza eta kultura berriak ekarri dituztenei beraien lehen hizkuntzari eustea animatzen zaie. Baina, aldi berean, lurraldearen berezko hizkuntzara, euskarara hurbiltzeko gonbidapena egiten zaie. Euskarara hurbilduta komunitateko kide izateko lagungarri izanen zaielako. Ohikoena izaten da haien seme-alabek euskararekin lehen harremana hezkuntza sistemaren bidez izatea. Herri horietan helduek eguneroko bizitzan eta lanean topo egiten dute euskararekin.

Ba’ax yaan k beeti’

Jump’éel t’aan je’el bix euskera k’abéet u múuk’ansikubáaj: le o’olale’ k meyaj yéetel máax táan u ts’aik u yóol ti’ yáax t’aan yéetel miatsil; ba’ale’ k payal t’aaniko’ob tia’al u náats’alo’ob ti’ k t’aan: euskera, tumen ichil le je’elo’ je’el u yu’ubikuba’ob beey k kaaje’. Ba’ax suuke’ paalal ka u yáax yu’ubo’ob yéetel u kano’ob euskera ti’ u najil xook. Ti’ le kaajobo’ nukuch máake’sáansamal ku t’aaniko’ob euskera ich u taanajo’ob wa tu meyajo’ob.

Mezu horiek zabalduz, euskara hemen dugula eta kultur ondare hori mantendu eta biziberritu nahi dugula adierazten ari gara. Pertsona eleanitzak izanik, euskaraz bizi eta funtzionatu nahi dugula. Dagoeneko bagara Unescok dioen gizarte “eleaniztun eta multikulturala”, eta euskaran oinarritutako hezkuntzaren bidez hizkuntzaren ezagutza gero eta handiagoa da. Gaur egun gure ibarrean haurren %85 euskarazko ereduan daude izena emanda (gaztelania eta ingelesa ere ikasten dituzte). Ezagutza unibertsalerantz goaz, erabilera beste kontu bat da. Hor dugu orain erronka.

Ichil tuláakal le je’ela’ táan k chíimpoltike’ euskerae’ kuxa’an yéetel k’áat ka yaanak u muuk’ tumen jump’éel siibal ti’ k ch’i’ibalo’ob. Jaaj k ojel u láak’ t’aano’ob ba’ale’ to’one’ k k’áat kuxtal yéetel euskera. Je’el bix ya’ak Unescoe’ ya’ab t’aan k’ajóol yéetel jejeláas miatsil yaanto’on, yo’osal xook ichil euskerae’ asab máak táan u kanik. Bejlae’ 85% ti’ k paalal ku xooko’ob ichil euskera (táan u kaniko’ob xan káastelan yéetel inglés). Táan u yaantal k na’at ti’ jejeláas ba’aloob, chéen k’abéet kanik xan tu’ux yéetel ba’ax súutukil k meyaj yéetel le ba’ax ts’o’ok kaniko’.

Hirugarren hizkuntza hegemonikoa

Jakina, mundu guztian bezala, ingelesaren hegemoniaren eragina ere gurera iristen da. Gure hizkuntza biziberritzen nahikoa lan dugu. Hegemonikoen arteko lehia ez da gure kontua. Britainia Handirik gabeko Europa batean, hemendik aurrera bitxia izanen da Europar Batasunean agintariak elkarrekin zein hizkuntzan ariko diren ikustea: ingelesez hitz egiten segituko dute? Edo kontinenteko hizkuntza hegemonikoren batera aldatuko dira? Frantziako ministroren bat hasi da bere hizkuntza aldarrikatzen.

U yóoxp’éelil t’aan

Je’e bix u láak’ tu’uxe’, inglese’ ku k’uchul tak waye’. Yaanto’on meyaj k mu’uk’ansik euskera, ba’ale’ k ojel inglese’ táan séeb u bin xan. Chéen wa k ilik u noj lu’umil Europae’, wa mina’an Gran Bretañae’ : ichil ba’ax t’aanil kun tsikbal u nojpóopilo’ob. Yaan wáaj u t’aano’ob ich inglés wa yaan u k’exiko’ob ti’ u láak’ t’aan. Yaan juntúul u nojochil ti’ Francia ts’o’ok u káajsik u mu’uk’ansik u t’aan xan.

Mundu guztiak elkar ulertzeko erabiltzen duen hizkuntza hegemonikoa da ingelesa. Eta horren jakitun, lehendik zeuden euskara baztertzeko diskurtsoak eguneratu egin dituzte pertsona eta alderdi batzuek. Gure erkidegoan, Nafarroan, jende hori agintean izanik hezkuntzako euskararen ereduaren gorakada moteltzeko ingelesean oinarritutako hizkuntza eskaintza egin zuten. Edo gobernuko edo udal batzuetako lanpostu batzuetan lanera sartzeko prozesuetan hizkuntzen ezagutza oso desberdin baloratu da, ingelesa, frantsesa edo alemana euskara baino gehiago puntuatuz.

Bejlae’ je’e tu’uxake’ ku t’a’anal inglés, jump’éel t’aan jach k’a’ana’an tuláakal tu’ux. Le o’olale’ yaan máak ts’o’ok u k’exik u t’aan yo’osal euskera. Ti’ k kaajale’, Navarra, le nojpóopil u p’ekmaj euskerae’ jo’op u ya’aliko’ob inglese’ más k’a’ana’an ti’ euskera tumen tu yilajo’ob ya’ab máak táan u kanik k t’aan. Yaan xan wa tu’ux u kúuchil meyaj ku k’áata’al inglés, francés wa alemán, ba’ale’ euskerae’ ma’.

Trabak traba, gure lehen hizkuntzaren, euskararen alde egiten segitzen dugu. Etengabeko ekimen hori guretik munduko kultura aniztasunari eta eleaniztasunari egunero egiten diogun ekarpena da. Gure akats eta gabeziekin ere, gauza handiak lortu ditugu euskararendako. Eta gure ahalegina ikusita, gure artean bizi diren batzuek jabetu dira beraien sorterrian haien ama hizkuntzak zein egoera makurrean dagoen. Hizkuntza guztien beharra baitako Unescoren kultura aniztasun eta eleaniztasun helburuari eusteko. Munduko hizkuntza ekologiaren alde ari gara munduko makina bat tokitan, baita Yucatanen eta Euskal Herrian.

Kex yéetel le talamilo’oba’, láayli’ táan k meyaj yo’osal euskerae’. Le táan k beetik yo’osal múuk’ansik jejeláas miatsilo’ob yéetel t’aano’ob. K ojel yaan k’iine’ k beetik ba’al ma’ jach ma’alobi’ k ojel xan ya’ab ba’al u bineto’on: kex beyo’, ts’o’ok beetik ya’ab yo’osal euskera. Le tu yijalo’ob u láak kaajo’ob ka’a jo’op u tukultiko’ob xan bix anik u na’tsil t’aano’ob. Tuláakal t’aan yéetel miatsil k’abéet tia’al u yáantal ba’ax ku kaxtik Unesco: u chimpolta’al u jejeláasil t’aano’ob. To’one k ojel le unaj k beetik , beyxan ti’ u petenil Yucatán yéetel Euskal Herria.

Alfredo Alvaro Igoa

Bi urteren arteko ospakizunak / K’iimbesaj ichil ka’ap’éel ja’ab.

Gero eta homogeneoagoak diren ohiturak dituzte mendebaldeko gizarteek. Halako batean bizi gara eta hilaren hasierako jai egunak baliatuta etxe askotan jarriak daude eguberri argiak eta zuhaitza, besteak beste. Baina eguzkiari kultua egiten zion garai bateko gizarte haren arrastoak ere gelditzen dira oraindik gurean.

U kaajnáalilo’ob u noj lu’umil Europa’e’ junp’éelili’ bix suuka’an ti’ob u beetiko’ob ba’alo’ob wáa u kuxtalo’ob. To’on xane’ k kuxtal yéetel u tuukulil bix u kuxtal u noj lu’umil Europa, tumen k beetik ba’alo’ob ti’ik kuxta’al je’ex k jats’utskíiktin k otoch wáa u jol k otoch yéetel u jejeláasil mejen sáasilo’ob jejeláas u boonilo’ob yéetel k ts’áa’ik xan u che’e’il u k’iinil síijik yum k’uj wáa navidad.   

Ba’ale’ leyli’p’áatal le úuchben tuukul tu’ux ka’ach ku kili’ichta’al yum k’iin.

Neguko festen zikloaren barruan ditugu neguko solstizioko eta urte aldaketako ospakizunak. Esaera zaharrak hala dio: Santa Luzia, argitu orduko iluna (Santa Lucia, para cuando amanece oscurece). Argi ordu gutxi eta hotz handia dira neguko solstizio aurreko asteetako panorama. Euria, batzuetan elur bihurtuta, mendi gainetan, edo herriraino jaitsia ere bai.

Ti’ le ba’axo’ob k k’iimbesk ti’ u k’iinil ke’elilo’, k k’íimbesik jump’éel k’iin ti’ le ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom yéetel le áak’abo’ jach chowak yéetel u k’eexel ja’ab. Ku ya’alik u ts’íibil: Santa Luzia, argitu orduko iluna( Santa Lucia ka’alikil táan u sáastale’ táan u ejoch’e’ental).

Ma’ tu jach juul k’iin, jach yaan ke’elil ti’ le u yáax k’iino’ob ma’ayli’ káajak jump’éel k’iin ti’ le ja’ab tu’ux le k’íino’ jach kóom yéetel le áak’abo jach chowak. Yaan k’iine’ le cháako’ ku suutul wolis siis(nieve) ku yantal yóok’ol le wíits’o’obo’ yéetel ku sakkúunsik le kaajo’obo’.

Testuinguru horretan nekazaritza eta abeltzaintza nagusi zen gure aurrekoen gizartean etxeko lanak ziren nagusi. Eta horien artean aparteko garrantzia zuen txerria hiltzea. Neguko hotzak haragiaren kontserbazioa ahalbidetzen zuen. Baratzean zeuden aza eta porruekin asteetako dieta bilakatuko zen.

Ti’ bix u kuxtal le kaajnáalo’ob ku paak’alo’ob yéetel ku tséentiko’ob wakaxo’, jach yaan meyaj u ti’al beetbil tu yotocho’ob. Noj ba’al u kíinsko’ob k’éek’en. Ke’ele’ ku yáantaj u ti’al ma’ u k’astal le bak’o’. Yéetel xan berzas yéetel puerros yaan ti’ le kúuchil tu’ux ku paak’alo’obo’ yaan ti’ob u ti’al u jaanto’ob ya’ab k’iino’ob.  

Euskal Herrian garai honi lotutako makina bat ospakizun daude, gehienek ere elementu jakin batzuk oinarri dituztenak. Baina idatzi honetan gure ibarreko, Sakanako, ohiturei erreparatuko diegu. Neguko solstizioko ospakizunak Jesusen jaiotzarekin bateratu zituen eliza katolikoak. Hala, abenduaren 24ko eguerdian hainbat herritan haurrak etxez etxe kantu-eskean ibiltzen dira. Esaterako, Etxarri Aranatzen garai batean haurren bere aginaldoa pazkuan amores (por el amor de la pascua) eskatzen zuten. Lizarragan, berriz, etxez etxeko eskean hala esaten zuten: gaztein betzuk Gau Ona eitteko, fabores! (unas castañas castañas para pasar la Nochebuena). Garai batean jasotzen zituzten gaztaina, hur, intxaur eta bestelakoak goxoki eta diruak ordezkatu ditu gaur egun.

Ti’ Euskal Herria ya’ab ba’alo’ob ku k’íimbesa’al ti’ le k’iino’oba’. Ba’ale’ ti’ le ts’íiba’ yaan k t’aan yo’osal ba’axo’ob suuka’an ti’ u k’óomil Sakana. Najil k’uje’ tu p’éeli’kúunsaj u k’iimbesajil u k’iinil ti’ jump’éel ja’ab tu’ux le k’iino jach kóom yéetel le áak’abo jach chowak yéetel u k’iinil síijik Jesús. Bey túuno’ ti’ u k’iinil 24 ti’ u wi’ináalil diciembre’ ti’ jejeláas mejen kaajo’obe’ le chan xch’úupalal yéetel chan xi’ipalal ku máano’ob najil naj ka’alikil táan u k’aayiko’ob u k’aayil k’iimbesaj. Yaanchaj jump’éel k’iine’ te’ Etxarri Aranatz le mejen paalalo’ ku beeytal u k’áatiko’ob u bo’olil ka’alikil ku ya’aliko’ob: Pazkuan amores (Yo’osal u yaakunaj ka’a kuxlajik kili’ich Jesús). Lizarraga’e’ ka’alikil táan u máan molbil taak’ine’ ku ya’ala’al: Gaztein betzu Gau Una eittek favores! Meent uts a síike’ex to’on Castañas, castañas u ti’al k máansik u k’iimbesajil u áak’abil síijik yum k’uj). Tak ti’ le k’iino’oba’castañas, avellanas, nueces yéetel u láak’ ba’alo’ob ku k’amiko’ob ka’ach úuche’ k’e’ex ti’ob yéetel ch’ujuko’ob tak yéetel taak’in.    

Egun horretan haurrek gehien espero duten bisita helduko da herrira: Olentzero. Basotik jaisten den ikazkin tripaundia. Berak ekartzen ditu haur eta helduendako opariak. Herrietan harrera egin eta gurdiren batean igota herrian barna kalejiran eramaten dute, haur eta gurasoen segizioa lagunduta eta garaiko musikak girotuta. Olentzerori herri guztia erakutsi ondoren, haurrak harengana hurbildu eta beraien gauzez hitz egiteko aukera izaten dute. Goxoki poltsa batekin bueltatzen dira gurasoengana. Eta hurrengo goizeko opariekin amesten. Genero berdintasunaren lorpena izan da ohitura eguneratzea eta Olentzerorekin batera Mari Domingi emakumezkoa ere agertzea herrietako segizioetan. Garaiko kantu batean aipatzen zen emakumezkoa gorpuztuta ikusten dugu orain abenduaren 24an.

Ti’ le k’iin je’elo’ yaan u k’uchul xíimabaltibil le kaaj tumeen le máax jach pa’ata’an tumen chan xch’úupalo’ob yéetel chan xi’ipalo’ob: Olentzero. Aj polok chúuk ku yéemel ti’ le ka’anal k’áaxo’. Leti’ taasik le síibalobo’ u ti’al mejen paalal yéetel u ti’al nuuktako’ob. Ku k’a’amal yéetel ku xíimbalkúunsa’al ti’ kis buuts’ ti’ le kaajo’, ku láak’inta’al tumeen paalalo’ob, na’ob, yuumo’ob, yéetel u paaxil u noj k’iin. Le ken ts’o’okok u xíimbalkúunsa’al Olentzero ti’ tuláakal le kaajo’, yaan u páajtalil ti’ le mejen paalal u náats’alo’ob u ti’al u tsikbalo’ob yéetel. Paalale’ ku suuto’ob tu yiknáal u yuumo’ob yéetel u yo’och ch’ujuko’ob. Ku náayo’ob yéetel u síibalo’ob u ti’al u láak’ k’iin. U náajalta’al u keetel xíib yéetel ko’olele’ jump’éel ba’al táan u suukkíinsa’al ti’ kaajo’ob u ti’al beyo’ u chíikpajal juntúul ko’olel tyiknáal Olentzero: Mari Domingi, juntúul ko’olel ku chíikpajal ti’ junp’éel u k’aayil navidad k ilik ti’ jump’éel 24 ti’ diciembre.                   

Baina opariak jaso aurretik afaldu beharra dago. Abenduaren 24an mahaiaren bueltan familiak biltzen dira. Majo afaltzen da, gehiegi askotan. Ondoren, etxeko ohituraren arabera, kartetan, kantuan edo hizketan aritzen dira, bestela, telebista aurrean esertzen denik bada. Hurrengo eguneko bazkaria ere eder askoa izaten da.

Unaj u janalo’ob oknak k’iin ma’ayli’ u k’aamo’ob u siibalo’ob. Ti’ u k’iinil 24 tuláakal baatsilo’obe’ ku laj múuch’kubáa’ob tu bak’paachil mayak che’. Ku jaanlo’ob jach ki’. Le ken ts’o’okok u janalo’obe’ ku beetko’ob ba’ax suuk ti’ob je’ex u báaxtiko’ob buul, k’aay wáa tsikbal yaan xane’ ku kutal cha’an. Le janal ku jaanta’al ti’ u láak’ k’iino’ leyli’ jach ki’e’.

Aurten ezinezkoa izanen da, baina aurreko urteetan makina bat jende tabernaz taberna tragoak hartzera ateratzen da, afaldu aurretik normalean. Herrien arabera, abenduaren 24an edo 31n izaten da hori. Egun horietan tabernariek jateko mokadutxoak doan eskaintzen dizkiete beraien bezeroei.

Ti’ le ja’aba’ ma túun jo’olo’ob je’ex suuka’an ti’ob ka’achij, u jo’olo’ob u ti’al u bino’ob ti’ u kúuchil kaltal, óok’ot, ma’ayli’ janako’ob oknak k’iine’. Le ba’alo’ob tin yáax a’alajo’, suuka’an u beeta’al ti’ le kaajo’ob ti’ u k’iinilo’ob 24 yéetel 31. Ti’ le k’iino’ob je’elo’ le kúuchil tu’ux ku yuuchul kaltal yéetel óok’oto’ ku siiko’ob janal ti’ le jmaan janalo’obo’.  

Elementuak / Ba’alo’ob

Gurean solstizioetako ospakizunei lotutako bi ezinbesteko elementu sua eta ura dira. Udako eta neguko solstizioak lotzen zituen esaera jaso zuen Jose Mari Satrustegi etnografoak: Gabonetan txapan eta sanjuanetan plazan (por navidad en la chapa [fogon], y por San Juan en la plaza). Izan ere, garai bateko etxeetako sukaldeetan sua lurrean zegoen metalezko plantxa baten gainean egiten zen.

Wey noj lu’uma’ yaan ka’ap’éel noj ba’al yaan ba’al u yilo’ob yéetel u k’iimbesajil u k’iinil ti’ jumpéel ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom wáa chowak yéetel xan u k’iinil tu’ux le áak’abo’ jach chowak wáa kóom, k’áak’ yéetel ja’. J-Etnógrafo José Mari Satrústegui tu molaj le t’aano’ob ku múuch’ik u k’iinil jump’éel ja’ab jach chowak yéetel u k’iinil jump’éel ja’ab jach kóom: Gabonetan txapan eta sanjuanetan plazan( por naviad en la chapa[fogon] yéetel San Juan ti’ k’iiwik). Ti’ u k’óobenil najo’ob ka’ach úuche’ le k’áak’o’ ku beeta’al yóok’ol jump’éel plancha de metal yaan te’ lu’umo’.      

Garai batean Gabon gauean suak ere bere protagonismoa zuen. Propio aukeratutako enbor handiarekin egiten zuten sua herri batzuetan. Herriaren arabera izen desberdina hartzen zuen: supil, sukil, olentzero, enborra… Satrustegik berak etxean ezagututako ohituraren berri eman zuen: suaren onura familia guztiarendako izateko etxeko jaunak falta ziren edo bertan zeuden familiako kide bakoitzeko egur bat erretzen zuen. Jaungoikoa, Ama Birjina eta San Joserekin hasten zen eta ondoren, adinaren ordenaren arabera, familiako kideei zegozkion egurrak botatzen ziren sutara. Ameriketan zuen osabak urtero eskatzen zien beraren egurraz ez ahazteko. Sutara botatzen zirenak haurrek aukeratutako “egur politak” ziren.

Yaanchaj jump’éel k’iine’ le k’áak’o’ jach noj ba’al ti’ u áak’abil síijik yum k’uj. Yaan kaajo’obe’ ku yéeyiko’ob jump’éel nojoch chúun che’ u ti’al u t’abiko’ob u k’áak’il. Jejeláas bix u k’aaba’atikuba’ob je’el bix le kaajo’: Supil, sukil, olentzero, enborra. Satrustegi tu ts’áaj ojéeltbil le ba’axo’ob suuka’an tu k’ajóoltaj tu yotocho’: u ti’al beyo’ u yutsil le k’áak’o’ u ti’al tuláakal baatsil, u yumil le najo’ ku t’abik junts’íit si’ ti’ lalaj juntúulal ti’ le máaxo’ob yaan ichil u yotocho’ yéetel ti’ le máaxo’ob mina’ano’obo’. Ku káajal yéetel yum k’uj, ko’olebil, kili’ich José, le ken ts’o’okoke’ tu tsoolil u ja’abo’ob, ku ts’áa’ik le che’ob u ti’al elel te’ k’áak’o’. U ts’e’yuum ti’ yaan ti’ u noj lu’umil Ámerica’e’ ku ya’alik ma’ u tu’ubsa’al u si’ lalaj ja’ab. Le che’ob ku ts’a’abal te’ k’áak’o’ leti’e’ jats’utstako’ob yéeya’an tumen le mejen paalalo’obo’.

Solstizioko suaren eragina urte guztirako zen, horregatik beti hautsak estalitako inkerren bat egon behar zuen. Satrustegik azaldu zuenez, Arruazun su berria etxera Larunbat Santuko mezaren ondoren eta San Juan suen ondoren eramaten zuen bere amonak etxera. Guztiak galdutako ohiturak, memorian gordetzen ditugunak.

U múuk’ u k’áak’il ti’ u k’iinil le ja’ab tu’ux jach chowak wáa kóom k’iin, wa jach kóom áak’ab  yéetel chowak le k’iino’ u ti’al tuláakal ja’ab, le o’olale’ mantats’ yaan ti’ob jun xeet’ chúuk.

Satrústegui tu ya’alaje’ ti’ Arruazu, u chiiche’ ku bisik tu yotoch le túumben k’áak’ ku t’a’abal,ti’ u k’áak’il San Juan le ken ts’o’ok u misa’il sábado santo. Tuláakal le úuchben ba’alo’ob suuk u beetko’ob ka’acho’ chen ti’ u tuukulo’ob p’áatal.  

Solstizioarekin lotura duen beste elementua ura da eta berari lotutako ohiturak bizi-bizi daude neguko solstizioan.

Le u láak’ ba’al yaan ba’al u yil yéetel u k’iinil ti’ jumpéel ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom wáa chowak yéetel xan u k’iinil tu’ux le áak’abo’ jach chowak wáa kóom, leti’e’ ja’o’ yéetel le ba’alo’ob xan suuka’an u múuch’lo’ ti’o’ jach kuxa’ano’ob ti’ u k’iinil le ja’ab tu’ux k’iine’ jach kóom yéetel áak’abe’ jach chowak.

Urtezaharra / Ch’ija’an áak’ab

Urtean 18 urte betetzen dituzten gazteek beraien ospakizun handiak, kinto egunak, inauteriekin batera ospatzen dituzte. Gero eta gazte gutxiago dagoenez eta kinto eguneko eskean herri guztira iristen ez direnez, Etxarri Aranazko kintoak eske errondan aritzen dira urteko azken egunean, inauterietako beraien festa finantzatzeko diru eske. Ikusiko dugunez, ez dira data aipagarri honekin kalera ateratzen diren kinto bakarrak.

Ziklo bati hasiera emateko hiru egun

Negua prestatzeko hilabetea da urria. Hain urruna ez zen garai batean, baratze eta soroetako produktu gehienak jasoak, haiek kontserbatzeko etxeko lana, lan kolektiboa, egiteko garaia zen. Hilabete honetan egiten ziren eskualdeetako azokak, eta haiekin batera festak. Horiek aparteko garrantzia zuten. Uzta jasotzeko lanen ondoren, komunitateko kideak eta aldameneko herrietakoek elkarren berri zuten. Gainera, menditik jaitsi edo basotik ateratako azienda salerosteko aukera ematen zuten, jatekoa eskuratzeko. Urriarekin argi orduak gutxiago izaten hasten dira, basoek hostoak galtzen eta natura itzali egiten da inguru honetan. Neguko ziklorako prestatzen ari da. Baita pertsonak ere.

Baina jendearendako dena ez da lana. Eta negu beltzean ere ospakizunak badira. Haiei hasiera ematen diete Gau Beltzak (Arimen Gaua edo Defuntuen Gaua, urriaren 31k), Domu Santu egunak (azaroak 1) eta Arimen Egunak (azaroak 2). Aurreneko ospakizuna hemen bazenik ere ez daki jende gehienak. Eta kontsumismoaren bultzadaz sartutako Halloween ospatzen hasi dira haurrak makina bat herrietan. Telebistan ikusitako eredua imitatuz. Eta txikiak, eta gurasoak ere, harrituta begiratzen diete aiton-amonei halakoak esaten entzutean: gu, txikitan, antzeko ibiltzen ginen!

Eta zer zen egiten zutena? Eskura zutena hartu, arbia edo kuia, hura hustu, begiak eta ahoa egin eta barruan kandela mutur bat jarri. Aldamenak beldurtzea edo arima errariei bidea erakustea zen asmoa… Herriaren arabera, garaiko haurrek ere etxez etxeko eskea egiten zuten, esaeraren bat errepikatuz. Garaiko produktuak jasotzen zituzten: gaztainak, intxaurrak, hurrak, sagarrak…

Gaur egun garai hartako ospakizunaren “berrinterpretazioa edo birsortzea” izaten ari da. Gaurkotasunera egokitu dituzte zenbait herrietan, ikuspegi komunitariotik antolatuta, euskaraz, aurrekontu txikiarekin, elementu naturalekin eta arropa zaharrak erabiliz. Horri bultzada ematen ahalegintzen da Euskaltzaleen Topagunea, Euskal Herriko euskara taldeen federazioa. Hori bai, Xanduli, manduli, kikirriki, eman goxokiak guri! moduko errepikak ia ezezagunak dira, haurren ahotan askoz ere gehiagotan entzuten da ikus-entzunezkoen bidez jasotakoa: trukoa edo tratua.

Bi gehiago

Urrian baratzeetan porruak eta gutxi gehiago gelditzen dira. Baita loreak ere: krisantemoak, daliak, gladioloak batzuetan. Baina aurkari handia dute, gauetan bota dezakeen izotza. Aurrenekoak ez dira izozten, gainontzekoak bai. Urtearen arabera, beraz, gerta liteke lore ugari izatea, edo ia ezer ez. Gainera, lur-lanketa utzita, askoz erosoagoa da lore-dendatik pasatzea. Eta sorta eskuan hilerrira joaten da jendea, hildako senideak bisitatzea eta lore eskaintza egitera. Hildako gertukoen hilobiak ere bisitatzen dituzte. Kanpo santuek aparteko bizia hartzen dute azaroaren 1ean, eta aurreko egunetan. Hilarriak, garbitu eta guztia txukun uzteko baliatzen da.

Domu Santu Egunarekin, etxe askotan familia bazkariak izaten dira. Baina eguna asteburutik gertu badago, jendeak gero eta gehiago erabiltzen du turismo eskapada motzak egiteko. Egun horretan fededunak defuntuen omenezko mezara joaten dira. Goian aipatutako loreak ez dira etxeetan edergarri jartzen, hildakoen arimak erakartzeko gaitasuna egotzi dizkiote usaintsuenei.

Hilen Eguna edo Arimen Egunarekin ohikoa zen hilerrietan meza izatea. Duela urte gutxi batzuk desagertu da hori. Purgatorioan zeuden arimen aldeko jaiak jatorri paganoa du. Garai batean herri batzuetan inauteri modukoa ospatzen zuten, oihal zaharrak jantzita eta arbiak edo kuiak eskutan zituztela. Gazteek etxez etxeko eskea egiten zuten. Gaztainak erreak jatera elkartzen den herriren bat oraindik gelditzen da Euskal Herrian. Baina gehien-gehienendako egun bat gehiago besterik ez da.

Alfredo Alvaro Igoa

calabaza

Óoxp’éel k’iin tia’al junp’éel k’aalal

Oktubree’ junp’éel winal utia’al li’isikbáa utia’al k’amik u k’iinil ke’elil. Ti’ junp’éel k’iin ma’ séen náache’, k’as mola’an  tuláakal u yicho’ob u pak’majo’ob leti’ob yéetel le yaano’ob te’ k’áaxo’obo’ u k’iinil u beeta’al u meyajil ich naj, múuch’ meyaj tia’al u kanáanta’al. Te’ winal xana’ ku beeta’al cha’ano’ob yéetel noj cha’ano’ob. Lelo’oba’ ku jach noj ba’alkunsa’al. Ts’oka’an tuláakal moolo’, u kajnáalil yéetel u kajnáalilo’ob u báak’pachil le kaajo’ ku múuch’kubáaob. Beey xan, ku cha’abal u ko’oniko’ob yéetel u maniko’ob wakax taasa’ano’ob ti’ ka’anal k’áax wa le jo’osa’an ti’ kaabal k’áax, beey xan u ma’anal janal. U sáasilil oktubree’ ku jo’op’ol u p’áatal ma’ ya’abi’, k’áaxo’obe’ ku p’áatal mina’antal u le’ob, yóok’ol kaabe’ ku tu’upul te’elo’. Beey xan u máakilo’obe’, ku li’iskubáaob tia’al le ke’elo’.

Ba’ale’ ma’ tuláakal meyaj utia’al u beet máaki’. Yéetel le seten ke’elo’ yaan xan máank’ináalo’ob. Ku káajal yéetel Gau Beltza wa box ook’ino’ob (31 ti’ oktubre), beey xan k’aóola’an Arimen Guaua, áak’abil pixano’ob, wa Defuntuen Gaua, áak’abil kimeno’ob; Domu Santu Eguna wa tuláakal kili’icho’ob (1 ti’ noviembre) yéetel Arimen Eguna wa k’iinil pixano’ob (2 ti’ noviembre). U ya’abach máake’ ma’ u yojel le yáax máank’inalo’ suuk u beeta’al weye’. Ya’ab ti’ le kaajo’obo’, mejen paale’ ku káajal u k’iinbesiko’ob Halloween, oksa’an tu poolo’ob tia’al u xupiko’ob taak’in. Ku beetiko’ob le ku cha’antiko’ob ti’ televisión. Mejen paalal yéetel u yuumo’obe’, ku yiliko’ob yéetel jak’-óol u chiicho’ob yéetel u noolo’ob ku yu’ubiko’ob u ya’aliko’ob: ¡k-to’on, k-mejenile’, beey k-máano’!

calabaza

¿Ba’ax ka beetike’ex ka’achil? Machik le ba’ax yaan techo’, naabo, k’úum, k-k’óoyik k-jo’osik tuláakal yaan ichilo’, beetik u yich yéetel u chi’ ts’o’okole’ jupik junts’íit kib ichil. U tuukulile’ ja’asik u yóol a wéet máakil wa tia’al e’esik u beelil pixano’ob taalaja’ano’ob xíinbal… ich le kaajalo’, mejen paale’ ku máano’ob chi’chi’ joolnaj u káato’ob máatan, tia’al lelo’ ku ya’aliko’ob jayp’éel t’aan wa k’aay. Ku si’ibilti’ob u yich le che’ob ku yiichilaankil te’ k’iino’obo’: kastañas, nueces, avellanas, manzanas

Bejla’e’ te’ k’iino’oba’ táan u beeta’al junpéel “jeelbelsa’an ba’al wa túunbensa’an” yo’olal u cha’anil le k’iino’. Te’ k’iino’oba’ ti’ jayp’éel kaajo’obe’ ts’o’ok u jelpajal bix u beeta’al, ichilo’obe’ ku beetiko’ob kex ma’ je’el bix ka’achile’, ti’ euskerae‘, yéetel junp’íit taak’in ku beetiko’ob, ku meyajti’ob yéetel ba’axo’ob ku síik yóok’ol kaab beey xan yéetel xlab nook’.

Euskaltzaleen Topagunea, u múuch’ilo’ob federación euskera ti’ Euskal Herriae’, ku xachkubáaob tia’al u múuk’akúunsiko’ob. Lelo’ beey, k’aayo’ob je’el bix Xanduli, manduli, kikirriki, eman goxokia guri! (le yáax óoxp’éel t’aano’ ku juum beey u juumil ku beetik ba’alche’ob; le u ts’ooke’: ts’áato’on ch’ujuko’ob) ma’ jach k’a-óolano’obi’, tu chi’ mejen paale’ ya’ab u yu’uba’al le ku yu’ubmajo’ob ti’ uláak’ tu’ux: tuus wa bo’ol.

Uláak’ ka’ap’éel

Ti’ oktubre ichil paak’alo’obe’ yaan k’iin ku p’áatal cebollines yéetel uláak’o’ob. Beey xan loolo’ob: crisantemos, dalias, gladiolas, ba’ale’ yaan ba’al ku k’askúunsiko’ob, le ke’el ku lúubul ook’ino’. Yáaxo’obe’ ma’ tu jach síistalo’ob, le u láak’o’obe’ je’ele’. Ja’ab man ja’abe’ jela’an, je’el u páajtal u ts’áaik ya’ab lool wa chéen junp’íit, p’ata’an u meyajil lu’umo’obe’, asab séebanil a máan tu kúuchil tu’ux ku ko’onol loolo’ob. Yéetel junp’éel chúuch tu k’abe’, máako’ob ku bino’ob tu kúuchil muknal tia’al u xíinbaltiko’ob u kimeno’ob yéetel tia’al u k’ubiko’ob le loolo’. Beey xan ku xíinbaltiko’ob tu’ux muka’an u k’aóolalo’ob. U kúuchilo’ob muknale’ ku kuxtal 1 ti’ noviembre, yéetel jayp’éel k’iino’ob táanil ti’e’, lelo’oba’ ku ma’achal tia’al u púusta’al lápidas yéetel tia’al u p’áatal ma’alob tuláakal.

Yéetel Domu Santu Eguna wa u k’iinil tuláakal kili’icho’ob, tu ya’abil najo’obe’ yaan muljanal. Ba’ale’ wa le k’iino’ ku lúubul naats’ ti’ ts’ok semanae’, máako’obe’ ku machiko’ob tia’al u jan bino’ob xíinbal táanxel tu’ux kex ma’ u xáantalo’ob. Te’ k’iino’ yaan máaxo’ob ku bino’ob u yu’ubiko’ob misa tu k’aaba’ kimeno’ob. Loolo’ob ts’o’ok in wa’aliko’ ma’ tu ts’a’abal ich naj tia’al u jats’utskíinsik, le jach ki’iboktako’ utia’al u taasik bin u pixan le kimeno’obo’.

Yéetel Hilen Eguna (k’iinil kimeno’ob) wa Arimen Eguna (k’iinil pixano’ob) suuk u beeta’al misa tu kúuchil muknalo’ob. Lela’ yaan jayp’éel ja’ab sa’atak. U máank’inal pixano’ob yaan ka’achil purgatorioe’ ku taal ti’ bo’ol k’eban. Úuch junp’eel kiine’ ti’ jayp’éel kaaje’ ku beeta’al máank’inal chíika’an ti’ póostanil ku búukinta’al xóoxot’ xlaab nook’o’ob yéetel u machmajo’ob naabos yétel k’úumo’ob. Táankelemo’obe’ ku beetiko’ob k’áatchi’ chi’ jonal. Ti Euskal Herríae’ p’aatal jayp’éel kaaj tu’ux u máakilo’obe’ ku múuch’kubáaob tia’al u jantiko’ob póokbil castañas. Ba’alé le je’ela’ chéen ku beetiko’ob tumen mixba’al yaan u yil yéetel le ts’o’ok a’aliko’.

Autor: Alfredo Alvaro Igoa

Traducción: Teresa Pool Ix