Eguraldia hizpide / Bix u máan k’iin

Kultura guztiek eguraldia iragartzeko premia izan dute. Teknologia aurrerapenak momentuan ematen digu iragarpena gaur egun. Garain batean, ordea, natura behatuz egiten zituzten iragarpenak. Gurean ezagunenak tenporak dira, urtaro bakoitzeko iragarpena egiten dutenak. Baina hilegunak edo zotal egunak ere badaude.

Tuláakal miatsilo’ob k’abéetchaj u k’aóoltiko’ob k’iin. U ka’analil teknologiae’ ku séeb ts’áaikto’on bix anik k’iin bejla’e’. Ba’ale’, úuch ka’ache’ lelo’ ku yojéelta’al chéen yéetel u yila’al bix yóok’ol kaab. Le asab k’aóolano’ob wey k-lu’uma’ le k’aóola’ano’ob beey k’iino’ob (tenporak), ku ya’aliko’ob ba’ax kúun úuchul ti’ jejeláas k’iin. Ba’ale’ yaan xan xok k’iino’ob. (hilegunak o zotal egunak).

Gaur egun hedabideetan behin eta berriz opatzen dugu eguraldi iragarpena. Baina telefono adimendunekin eguraldi iragarpena poltsikoan dugu, nahi dugunean kontsultatzeko. Meteorologia zerbitzuek hainbat oinarri fisiko kontuan hartzen dituzte eguraldi iragarpenak egiteko. Gero mugikorreko pantailan eguneko ordu bakoitzean zein eguraldi izanen den ageriko zaigu zehaztuta. Irratian orduero informatuko gaituzte errepide egoeraz eta eguraldiaz eta telebistan eguraldiak gero eta tarte handiagoa hartzen du. Hori da gaur egun eguraldiarekin dugun harremana.

Bejla’ k’iina’ k-kaxtik juntéen yéetel uláak’ téen tsek yo’olal ba’ax kúun úuchul k’iin tu kúuchilo’ob juum. Ba’ale’ yéetel jult’aano’ob yaanto’on tsek k’iin ich chíimil eex, tia’al k-ilik je’el ba’axak súutukil. U meyajil k’iino’obe’ ku jach ch’áaiko’ob nu’uk ya’abkach ba’alo’ob tia’al u beetiko’ob u xookil k’iino’ob. Ts’o’okole’ tu táan jul t’aane’ ti’ kéen u ye’esto’on u jach t’aanil je’el ba’ax súutukil yo’olal ti’ k’iin. Ti’ radioe’ bíin kúun

k-áalbilto’on amal súutukman súutukil yo’olal bix anik tsek tia’al te k’iino’, ti’ televisione’ ku ts’a’abal asab súutukil ti’ k’iin. Lela’ u tsolil yanto’on bejla’e’ yo’olal k’iin.

Baina ez da beti horrela izan. Egungoaren moduko teknologiarik eskura ez zegoenean ere iragarpenak egiten ziren. Biziraupena eta ekonomia jokoan zuen nekazaritzan, abeltzaintzan, basogintzan eta merkataritzan oinarritutako gizarteak. Patatak noiz jaso eta garia noiz erein? Mandazainaren kezka: bihar pasatzeko moduan izanen da mendiko portua? Mekanizaziorik gabe, lan handia eskatzen zuten egitekoak ziren eta zeruaren menpe zeuden lanak ziren.

Ba’ale’ ma’ taats’ beey u yúuchulo’. Kex úuche’ mina’an túunben ba’alo’ob je’ex yaan bejla’a’, ku beeta’al tseeko’ob. Ti’ junp’éel kaaj tu’ux ku meyajta’al lu’um, wakax, paak’al yéetel koonol, lelo’oba’ yaan u yil yéetel u kuxtal máak yéetel u jóok’ol táanil. ¿Ba’ax k’iin ku mo’olol papas yéetel u pa’ak’al trigo? U tuukul ajmeyaj k’áaxe’: ¿je’el wa u páajtal u máan sáamal ti ich u bejil wiits? Xma’ mekanizacióne’, ku k’abéetchajal jach ya’ab meyaj yéetel yaan xan u yil ba’ax ku ye’esik ka’an.

Herri meteorologiak iragarpenak egiteko bere metodoak ditu. Horietako bat da hilegunak edo zotal egunak, Euskal Herriko hainbat herritan erabiltzen zena. Baina aitortu behar dut ez nuela metodoa ezagutzen eta haien berri Yucatandik jaso dudala, han ere erabiltzen baitute metodo hori. Horren arabera, ilbeltzeko edo urtarrileko lehen 12 egunetan egiten duen eguraldiari erreparatzen zaio eta, hurrenez hurren, halako eguraldia nagusituko da urteko hilabete bakoitzean. Bata, ilbeltza; bia otsaila… Hilabete bakoitzean nagusituko den haizea, euria eta eguraldiaren berri ematen du metodoak. Jose Mari Satrustegi etnografoak jaso zuen bere herrian, Arruazun, agorrileko edo abuztuko lehen 12 egunak zirela erabiltzen zirenak urteko iragarpena egiteko.

U k’iinil kaaje’ yaan u páajtalil tia’al u na’atik bobatil t’aan. Junp’éelil le je’ela’ k’aóola’an je’el bix yáax k’iin (hilegunak o zotalnegunak), meyajnaj ti’ jejeláas kaajo’ob yaan ichil u Lu’umil Vasco. Ba’ale’ je’el u páajtal in wa’alik ma’ in k’aóol ka’achil le tuukula’, tin wojéeltaj yo’olal tumen tin k’amaj tsikbalo’ob túuxta’abten tak’ Yucatán, tu’ux ku meyajta’al le je’ela’. Ku ya’ala’al, k’iine’ ku na’atpajal tu yáax k’iinilo’ob tak lajka’a ti’ enero yéetel le k’iino’ kúun ya’alik bin ba’ax kúun úuchul amal wináal ti’ junp’éel ja’ab. Jun, enero; ka’a, febrero… Etnógrafoe’ José Mari Satrustegui, tu molaj tu kaajal, Arruazu, te’elo’ ku ma’achal u yáax lajka’a k’iin ti’ agosto tia’al u beeta’al bobatil t’aan tia’al junp’éel ja’ab.

Ezagunena

Urtaro bakoitzean nagusituko den eguraldia iragartzeko balio dute tenporek. Horretarako, aldi bakoitzean hiru egun jakinetan dauden meteorologia faktoreei erreparatzen zaio, batez ere haizearen norabideari, tenperaturari eta prezipitazioari. Kontuan hartzen diren beste adierazle batzuk hodeiak, eguzkia, ilargia edota izarrak dira. Iragarpena egiteko asteazkena, ostirala eta larunbata hartzen dira kontuan. Egun bakoitzeko azterketaren emaitza hurrenkeran hilabete batekin lotzen da. 

Asab k’aóola’an

K’iino’ob (tenporak) ku meyaj tia’al bobat k’iin bíin paynumnak ti’ amal k’iin. Tia’al le je’elo’ ku táanilkúunsa’al le ku ya’alik yaan u yúuchul ichil óoxp’éel k’iin ti’ amal k’iin, je’el bix u juul iik’, u chokwil yéetel k’áaxal cháak. Uláak’ ba’alo’ob ku ye’esiko’ob xan bix u péek mu’uyalo’ob, k’iin, uj, wa éek’o’ob. Tia’al u beeta’al bobat t’aane’ ku ma’achal, mierkoles, viernes yéetel sábado. U náajalil u meyajil ichil junp’éel k’iine’ ku nu’upul ti’ junp’éel winal, je’el bix tsola’anilo’.

Udaberriko tenporak garizumaren bigarren astean izan ohi dira. Udakoak, Mendekostetik lehenengo astera edo Mendekostetik zortzi egunetara. Udazkenekoak irailaren 14tik hurrengo asteazkenean hasten dira eta, azkenik, neguko tenporak abenduaren 13aren ondorengo asteazkenean hasten dira. Irailaren 14a eta abenduaren 13a asteazkena bada hurrengo asterako uzten dira. Udaberriko eta udako tenporen datak mugikorrak dira Pazkoko ilargi betearen arabera mugitzen baitira.

K’iinilo’ob yáax k’iine’ ku lúubul tu ka’ap’éelil semanail ti’ yayaj óolal. Ti’ verano, tu yáax semanail ti’ Pentekostés wa tu waxak Pentekostés. Ti’ otoñoe’ ku káajal le mierkoles ku taalo’ tak 14 ti’ septiembre yéetel u xuuxile’, u k’iinilo’ob ke’elel wa invierno ku káajal uláak mierkoles ku taalo’ tak 13 ti’ diciembre. Wa 14 ti’ septiembre yéetel 13 ti diciembre ku lúubul mierkolese’ ku p’áatal tia’al le uláak’ semana ku taalo’. U k’iinilo’ob yáax k’iin yéetel veranoe’ ku péeko’ob, je’el bix u péek chup uj ti’ Paskua.

Gaur egun herri meteorologiako epe luzeko iragarpen ezagunenak gure artean tenporak dira, besteak beste, Pello Zabala fraideak, Jazinto Sagarna Gorbeiako artzainak eta Miel Sukuntzak  iragarpenak egin dituztelako. Tenporekiko interesa adin batetik gorako pertsonen artean mantendu dute, belaunaldi berriak zientzia datuetan oinarritzen baitira eguraldi iragarpenaren berri izateko.

Bejla’ te’ k’iina’, ichil to’one’, bobat t’aano’ob kex tso’ok u máan ya’abach k’iino’ob asab k’aóola’an tumen u máakilo’ob kaaj, tumen ichil uláak’ ba’alo’obe’ fraile Pello Zabala, u nojochil k’áaxil Gorbea Jazinto Sagarna yéetel Miel Sukuntza u beetmajo’ob bobat t’aano’ob. U najmal yo’olal k’iin p’áatal ichil nojoch máako’ob, tumen le túunben táankelemo’obo’ ku ch’a’nu’uktiko’ob ti’ u tsoolil miatso’ob tia’al u k’aóoltiko’ob bobat táano’ob.

Hainbat jenderen interesa sortzen dute tenporek. Jakin-mina sortzen diote beste hainbati. Baina iragarpen horien zientzia oinarri eta zehaztasun falta salatzen dutenak ere ez dira gutxi. Hala ere, bai hilegunak bai tenporak gure kultura ondarearen parte dira. Eta ondare horren parte dira ere eguraldi iragarpenerako beste bi metodo. Bata behaketan oinarrituta eta herri jakin batzuei lotuta. Halako herrian esanen dizute mendian lainoa gelditzen bada, hiru egunetara euria eginen duela. Edo beste herrian zehaztuko dute mendiari itsatsia dagoen lainoak haizea norabide jakin batetik jotzen duenaren adierazle dela… Materia gabeko kultur ondare aberatsa dira ere esaera zaharrak, eta haietako mordo bat daude eguraldiarekin lotuta.

K’iino’ob ku taasik najmal ti’ junmúuch’ máak. Ya’ab máax chéen u tak u yojéetiko’ob. Ba’ale’ ma’ junp’íito’ob ku takpoolo’obi’ tumen mina’an u muuk’ miats yéetel wa jach beey kúun úuchul bobat t’aano’ob. Chéen ba’ale’, xok k’iin je’el bix k’iine’ u ka’ap’éelale’ yaan u yil yéetel k-kuxtal beey k-ba’alba miatsil. Beey xan yaan u yil t-éetel uláak ka’apéel bobat t’aan yo’olal k’iin. Junp’éele’ ku meyaj ti’ ch’úuk yéetel chéen tia’al jayp’éel kaaj. Ti’ junp’éel kaaje’ je’el u páajtal u ya’alaltech wa ye’eb ku jéets’el ti’ k’áaxe’, ti’ óoxp’éel k’iine’ yaan u k’áaxal cháak. Wa ti’ uláak’ kaaj je’el u páajtal u ya’ala’altech ye’eb taak’al ti’ wiitse’ u k’áat u ya’al iik’e’ chéen ku taal ti’ junp’eel kúuchil… Beey xan k’ax t’aano’ob láayli junp’éel ayik’al ba’alba miatsil, yéetel yaan ya’ab je’el lelo’obo’ yaan ba’al u yil yéetel k’iin.

Klima aldaketan aipatutako iragarpen metodo guztiei eragiten ote die?

¿U kéexil kiine’, ku lóobiltik tuláakal ba’al ti bobat t’aano’ob ts’o’ok a’aliko’?

Eta, biharko zer eguraldi dugu?

Yéetel, ¿ba’ax k’iin yaanto’on tia’al sáamal?

Autor: Alfredo Alvaro Igoa

Traducción: Teresa de Jesús Pool Ix

Bi urteren arteko ospakizunak / K’iimbesaj ichil ka’ap’éel ja’ab.

Gero eta homogeneoagoak diren ohiturak dituzte mendebaldeko gizarteek. Halako batean bizi gara eta hilaren hasierako jai egunak baliatuta etxe askotan jarriak daude eguberri argiak eta zuhaitza, besteak beste. Baina eguzkiari kultua egiten zion garai bateko gizarte haren arrastoak ere gelditzen dira oraindik gurean.

U kaajnáalilo’ob u noj lu’umil Europa’e’ junp’éelili’ bix suuka’an ti’ob u beetiko’ob ba’alo’ob wáa u kuxtalo’ob. To’on xane’ k kuxtal yéetel u tuukulil bix u kuxtal u noj lu’umil Europa, tumen k beetik ba’alo’ob ti’ik kuxta’al je’ex k jats’utskíiktin k otoch wáa u jol k otoch yéetel u jejeláasil mejen sáasilo’ob jejeláas u boonilo’ob yéetel k ts’áa’ik xan u che’e’il u k’iinil síijik yum k’uj wáa navidad.   

Ba’ale’ leyli’p’áatal le úuchben tuukul tu’ux ka’ach ku kili’ichta’al yum k’iin.

Neguko festen zikloaren barruan ditugu neguko solstizioko eta urte aldaketako ospakizunak. Esaera zaharrak hala dio: Santa Luzia, argitu orduko iluna (Santa Lucia, para cuando amanece oscurece). Argi ordu gutxi eta hotz handia dira neguko solstizio aurreko asteetako panorama. Euria, batzuetan elur bihurtuta, mendi gainetan, edo herriraino jaitsia ere bai.

Ti’ le ba’axo’ob k k’iimbesk ti’ u k’iinil ke’elilo’, k k’íimbesik jump’éel k’iin ti’ le ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom yéetel le áak’abo’ jach chowak yéetel u k’eexel ja’ab. Ku ya’alik u ts’íibil: Santa Luzia, argitu orduko iluna( Santa Lucia ka’alikil táan u sáastale’ táan u ejoch’e’ental).

Ma’ tu jach juul k’iin, jach yaan ke’elil ti’ le u yáax k’iino’ob ma’ayli’ káajak jump’éel k’iin ti’ le ja’ab tu’ux le k’íino’ jach kóom yéetel le áak’abo jach chowak. Yaan k’iine’ le cháako’ ku suutul wolis siis(nieve) ku yantal yóok’ol le wíits’o’obo’ yéetel ku sakkúunsik le kaajo’obo’.

Testuinguru horretan nekazaritza eta abeltzaintza nagusi zen gure aurrekoen gizartean etxeko lanak ziren nagusi. Eta horien artean aparteko garrantzia zuen txerria hiltzea. Neguko hotzak haragiaren kontserbazioa ahalbidetzen zuen. Baratzean zeuden aza eta porruekin asteetako dieta bilakatuko zen.

Ti’ bix u kuxtal le kaajnáalo’ob ku paak’alo’ob yéetel ku tséentiko’ob wakaxo’, jach yaan meyaj u ti’al beetbil tu yotocho’ob. Noj ba’al u kíinsko’ob k’éek’en. Ke’ele’ ku yáantaj u ti’al ma’ u k’astal le bak’o’. Yéetel xan berzas yéetel puerros yaan ti’ le kúuchil tu’ux ku paak’alo’obo’ yaan ti’ob u ti’al u jaanto’ob ya’ab k’iino’ob.  

Euskal Herrian garai honi lotutako makina bat ospakizun daude, gehienek ere elementu jakin batzuk oinarri dituztenak. Baina idatzi honetan gure ibarreko, Sakanako, ohiturei erreparatuko diegu. Neguko solstizioko ospakizunak Jesusen jaiotzarekin bateratu zituen eliza katolikoak. Hala, abenduaren 24ko eguerdian hainbat herritan haurrak etxez etxe kantu-eskean ibiltzen dira. Esaterako, Etxarri Aranatzen garai batean haurren bere aginaldoa pazkuan amores (por el amor de la pascua) eskatzen zuten. Lizarragan, berriz, etxez etxeko eskean hala esaten zuten: gaztein betzuk Gau Ona eitteko, fabores! (unas castañas castañas para pasar la Nochebuena). Garai batean jasotzen zituzten gaztaina, hur, intxaur eta bestelakoak goxoki eta diruak ordezkatu ditu gaur egun.

Ti’ Euskal Herria ya’ab ba’alo’ob ku k’íimbesa’al ti’ le k’iino’oba’. Ba’ale’ ti’ le ts’íiba’ yaan k t’aan yo’osal ba’axo’ob suuka’an ti’ u k’óomil Sakana. Najil k’uje’ tu p’éeli’kúunsaj u k’iimbesajil u k’iinil ti’ jump’éel ja’ab tu’ux le k’iino jach kóom yéetel le áak’abo jach chowak yéetel u k’iinil síijik Jesús. Bey túuno’ ti’ u k’iinil 24 ti’ u wi’ináalil diciembre’ ti’ jejeláas mejen kaajo’obe’ le chan xch’úupalal yéetel chan xi’ipalal ku máano’ob najil naj ka’alikil táan u k’aayiko’ob u k’aayil k’iimbesaj. Yaanchaj jump’éel k’iine’ te’ Etxarri Aranatz le mejen paalalo’ ku beeytal u k’áatiko’ob u bo’olil ka’alikil ku ya’aliko’ob: Pazkuan amores (Yo’osal u yaakunaj ka’a kuxlajik kili’ich Jesús). Lizarraga’e’ ka’alikil táan u máan molbil taak’ine’ ku ya’ala’al: Gaztein betzu Gau Una eittek favores! Meent uts a síike’ex to’on Castañas, castañas u ti’al k máansik u k’iimbesajil u áak’abil síijik yum k’uj). Tak ti’ le k’iino’oba’castañas, avellanas, nueces yéetel u láak’ ba’alo’ob ku k’amiko’ob ka’ach úuche’ k’e’ex ti’ob yéetel ch’ujuko’ob tak yéetel taak’in.    

Egun horretan haurrek gehien espero duten bisita helduko da herrira: Olentzero. Basotik jaisten den ikazkin tripaundia. Berak ekartzen ditu haur eta helduendako opariak. Herrietan harrera egin eta gurdiren batean igota herrian barna kalejiran eramaten dute, haur eta gurasoen segizioa lagunduta eta garaiko musikak girotuta. Olentzerori herri guztia erakutsi ondoren, haurrak harengana hurbildu eta beraien gauzez hitz egiteko aukera izaten dute. Goxoki poltsa batekin bueltatzen dira gurasoengana. Eta hurrengo goizeko opariekin amesten. Genero berdintasunaren lorpena izan da ohitura eguneratzea eta Olentzerorekin batera Mari Domingi emakumezkoa ere agertzea herrietako segizioetan. Garaiko kantu batean aipatzen zen emakumezkoa gorpuztuta ikusten dugu orain abenduaren 24an.

Ti’ le k’iin je’elo’ yaan u k’uchul xíimabaltibil le kaaj tumeen le máax jach pa’ata’an tumen chan xch’úupalo’ob yéetel chan xi’ipalo’ob: Olentzero. Aj polok chúuk ku yéemel ti’ le ka’anal k’áaxo’. Leti’ taasik le síibalobo’ u ti’al mejen paalal yéetel u ti’al nuuktako’ob. Ku k’a’amal yéetel ku xíimbalkúunsa’al ti’ kis buuts’ ti’ le kaajo’, ku láak’inta’al tumeen paalalo’ob, na’ob, yuumo’ob, yéetel u paaxil u noj k’iin. Le ken ts’o’okok u xíimbalkúunsa’al Olentzero ti’ tuláakal le kaajo’, yaan u páajtalil ti’ le mejen paalal u náats’alo’ob u ti’al u tsikbalo’ob yéetel. Paalale’ ku suuto’ob tu yiknáal u yuumo’ob yéetel u yo’och ch’ujuko’ob. Ku náayo’ob yéetel u síibalo’ob u ti’al u láak’ k’iin. U náajalta’al u keetel xíib yéetel ko’olele’ jump’éel ba’al táan u suukkíinsa’al ti’ kaajo’ob u ti’al beyo’ u chíikpajal juntúul ko’olel tyiknáal Olentzero: Mari Domingi, juntúul ko’olel ku chíikpajal ti’ junp’éel u k’aayil navidad k ilik ti’ jump’éel 24 ti’ diciembre.                   

Baina opariak jaso aurretik afaldu beharra dago. Abenduaren 24an mahaiaren bueltan familiak biltzen dira. Majo afaltzen da, gehiegi askotan. Ondoren, etxeko ohituraren arabera, kartetan, kantuan edo hizketan aritzen dira, bestela, telebista aurrean esertzen denik bada. Hurrengo eguneko bazkaria ere eder askoa izaten da.

Unaj u janalo’ob oknak k’iin ma’ayli’ u k’aamo’ob u siibalo’ob. Ti’ u k’iinil 24 tuláakal baatsilo’obe’ ku laj múuch’kubáa’ob tu bak’paachil mayak che’. Ku jaanlo’ob jach ki’. Le ken ts’o’okok u janalo’obe’ ku beetko’ob ba’ax suuk ti’ob je’ex u báaxtiko’ob buul, k’aay wáa tsikbal yaan xane’ ku kutal cha’an. Le janal ku jaanta’al ti’ u láak’ k’iino’ leyli’ jach ki’e’.

Aurten ezinezkoa izanen da, baina aurreko urteetan makina bat jende tabernaz taberna tragoak hartzera ateratzen da, afaldu aurretik normalean. Herrien arabera, abenduaren 24an edo 31n izaten da hori. Egun horietan tabernariek jateko mokadutxoak doan eskaintzen dizkiete beraien bezeroei.

Ti’ le ja’aba’ ma túun jo’olo’ob je’ex suuka’an ti’ob ka’achij, u jo’olo’ob u ti’al u bino’ob ti’ u kúuchil kaltal, óok’ot, ma’ayli’ janako’ob oknak k’iine’. Le ba’alo’ob tin yáax a’alajo’, suuka’an u beeta’al ti’ le kaajo’ob ti’ u k’iinilo’ob 24 yéetel 31. Ti’ le k’iino’ob je’elo’ le kúuchil tu’ux ku yuuchul kaltal yéetel óok’oto’ ku siiko’ob janal ti’ le jmaan janalo’obo’.  

Elementuak / Ba’alo’ob

Gurean solstizioetako ospakizunei lotutako bi ezinbesteko elementu sua eta ura dira. Udako eta neguko solstizioak lotzen zituen esaera jaso zuen Jose Mari Satrustegi etnografoak: Gabonetan txapan eta sanjuanetan plazan (por navidad en la chapa [fogon], y por San Juan en la plaza). Izan ere, garai bateko etxeetako sukaldeetan sua lurrean zegoen metalezko plantxa baten gainean egiten zen.

Wey noj lu’uma’ yaan ka’ap’éel noj ba’al yaan ba’al u yilo’ob yéetel u k’iimbesajil u k’iinil ti’ jumpéel ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom wáa chowak yéetel xan u k’iinil tu’ux le áak’abo’ jach chowak wáa kóom, k’áak’ yéetel ja’. J-Etnógrafo José Mari Satrústegui tu molaj le t’aano’ob ku múuch’ik u k’iinil jump’éel ja’ab jach chowak yéetel u k’iinil jump’éel ja’ab jach kóom: Gabonetan txapan eta sanjuanetan plazan( por naviad en la chapa[fogon] yéetel San Juan ti’ k’iiwik). Ti’ u k’óobenil najo’ob ka’ach úuche’ le k’áak’o’ ku beeta’al yóok’ol jump’éel plancha de metal yaan te’ lu’umo’.      

Garai batean Gabon gauean suak ere bere protagonismoa zuen. Propio aukeratutako enbor handiarekin egiten zuten sua herri batzuetan. Herriaren arabera izen desberdina hartzen zuen: supil, sukil, olentzero, enborra… Satrustegik berak etxean ezagututako ohituraren berri eman zuen: suaren onura familia guztiarendako izateko etxeko jaunak falta ziren edo bertan zeuden familiako kide bakoitzeko egur bat erretzen zuen. Jaungoikoa, Ama Birjina eta San Joserekin hasten zen eta ondoren, adinaren ordenaren arabera, familiako kideei zegozkion egurrak botatzen ziren sutara. Ameriketan zuen osabak urtero eskatzen zien beraren egurraz ez ahazteko. Sutara botatzen zirenak haurrek aukeratutako “egur politak” ziren.

Yaanchaj jump’éel k’iine’ le k’áak’o’ jach noj ba’al ti’ u áak’abil síijik yum k’uj. Yaan kaajo’obe’ ku yéeyiko’ob jump’éel nojoch chúun che’ u ti’al u t’abiko’ob u k’áak’il. Jejeláas bix u k’aaba’atikuba’ob je’el bix le kaajo’: Supil, sukil, olentzero, enborra. Satrustegi tu ts’áaj ojéeltbil le ba’axo’ob suuka’an tu k’ajóoltaj tu yotocho’: u ti’al beyo’ u yutsil le k’áak’o’ u ti’al tuláakal baatsil, u yumil le najo’ ku t’abik junts’íit si’ ti’ lalaj juntúulal ti’ le máaxo’ob yaan ichil u yotocho’ yéetel ti’ le máaxo’ob mina’ano’obo’. Ku káajal yéetel yum k’uj, ko’olebil, kili’ich José, le ken ts’o’okoke’ tu tsoolil u ja’abo’ob, ku ts’áa’ik le che’ob u ti’al elel te’ k’áak’o’. U ts’e’yuum ti’ yaan ti’ u noj lu’umil Ámerica’e’ ku ya’alik ma’ u tu’ubsa’al u si’ lalaj ja’ab. Le che’ob ku ts’a’abal te’ k’áak’o’ leti’e’ jats’utstako’ob yéeya’an tumen le mejen paalalo’obo’.

Solstizioko suaren eragina urte guztirako zen, horregatik beti hautsak estalitako inkerren bat egon behar zuen. Satrustegik azaldu zuenez, Arruazun su berria etxera Larunbat Santuko mezaren ondoren eta San Juan suen ondoren eramaten zuen bere amonak etxera. Guztiak galdutako ohiturak, memorian gordetzen ditugunak.

U múuk’ u k’áak’il ti’ u k’iinil le ja’ab tu’ux jach chowak wáa kóom k’iin, wa jach kóom áak’ab  yéetel chowak le k’iino’ u ti’al tuláakal ja’ab, le o’olale’ mantats’ yaan ti’ob jun xeet’ chúuk.

Satrústegui tu ya’alaje’ ti’ Arruazu, u chiiche’ ku bisik tu yotoch le túumben k’áak’ ku t’a’abal,ti’ u k’áak’il San Juan le ken ts’o’ok u misa’il sábado santo. Tuláakal le úuchben ba’alo’ob suuk u beetko’ob ka’acho’ chen ti’ u tuukulo’ob p’áatal.  

Solstizioarekin lotura duen beste elementua ura da eta berari lotutako ohiturak bizi-bizi daude neguko solstizioan.

Le u láak’ ba’al yaan ba’al u yil yéetel u k’iinil ti’ jumpéel ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom wáa chowak yéetel xan u k’iinil tu’ux le áak’abo’ jach chowak wáa kóom, leti’e’ ja’o’ yéetel le ba’alo’ob xan suuka’an u múuch’lo’ ti’o’ jach kuxa’ano’ob ti’ u k’iinil le ja’ab tu’ux k’iine’ jach kóom yéetel áak’abe’ jach chowak.

Urtezaharra / Ch’ija’an áak’ab

Urtean 18 urte betetzen dituzten gazteek beraien ospakizun handiak, kinto egunak, inauteriekin batera ospatzen dituzte. Gero eta gazte gutxiago dagoenez eta kinto eguneko eskean herri guztira iristen ez direnez, Etxarri Aranazko kintoak eske errondan aritzen dira urteko azken egunean, inauterietako beraien festa finantzatzeko diru eske. Ikusiko dugunez, ez dira data aipagarri honekin kalera ateratzen diren kinto bakarrak.

Eta, azkenean, esnatu zen / Le ka’a ts’o’oke’, aajij

Erromatarrek idatzitako harrietan ageri dira euskarazko lehen hitzak. Latinez edo erromantzeetan idatzitako testuetan ere ageri dira hitz eta esaldi solteak. Baina euskarazko literatura gero etorriko zen. Gure letren barnako bidaia laburra da ondorengoa.

Yáax t’aan ich Euskerae’ chíikpaj  u tuunicheil ts’íibta’an tumen romanos. Chéen wa jayp’éel t’aane’ ti’ yaan xan ich latín wa romance. Ba’ale’ u jaajil ts’íib ich Euskerae’xáanchaj ka chíikpajil, le je’ela’ u tiskbalil.

Gaiari heldu aurretik, utzidazue ohar bat egiten: abenduaren 4tik 8ra Durangoko Azoka eginen da. 55. edizioa, pandemiak hala behartuta, guztiz digitala izanen da. Joan den urteko datu batzuk, Bizkaiko hiri horretako hitzorduaren tamaina azaltzeko: erakustazokan 264 erakusmahai jarri ziren  eta 405 nobedade aurkeztu zituzten (273 liburu, 91 disko, 16 aldizkari, 5 ikus-entzunezko eta 20 bestelako). Gainera, 700 metrotan, 200 ekitaldi baino gehiago izan ziren (liburu, disko, film edota antzezlan aurkezpenak, hitzaldi eta mahai-inguruak…). 2019an 120.000 bisitari hartu zituen. Durangoko Azoka euskal kulturaren erreferentziazko gune eta hitzordua da. Euskarazko sorkuntzaren argazkia ematen diguna urtero. Erreferentzia puntu bat euskaldunendako. Gainera, urtean zehar euskal komunitatea gainditu eta erdal komunitatera iristen den ekitaldi bakarretakoa da.

Ti’ 4 tak 8 tia’al diciembree’ ku yúuchul u cha’anil Durango, yóok’lal le k’oja’anila’ digital kun úuchul. Le ja’ab máaniko’ 264 máako’ob tu ye’eso’ob u meyaj, 405 ts’íib (273 áanalte’, 91 discos, 16 pikil ju’un, 5 cha’an yéetel 20 uláak’ túunben jejeláas ba’alo’ob).

Ichil 700 metros anchaj 200 cha’an ( u ye’esal áanalte’ob, discos, cha’ano’ob, balts’amo’ob, tsikbalo’ob yéetel múuch’táambal).

Ti’ 2019, le cha’ano’ tu k’amaj 120 000 máak,  tumen Durangoe’ jach k’ajola’an ichil miatsil vasco. Jump’éel noj cha’an ti’al máak ku t’anik Euskera.

Baina heldu diezaiogun hariari, literatura idatziari. Herriak euskaraz komunikatzen bazen ere, Nafarroako hasierako erregeek izan ezik, ondorengo agintari guztiek beste hizkuntza batzuetan hitz egin dute. Horrek, jakina, eragin handia izan zuen euskarazko literaturan. XVI. mende erdira arte ahozko literatura izan genuen (koplak, baladak…). Bernart Etxeparek Linguae Vasconum Primitiae liburua 1545ean argitaratu zuen. Egilea kontziente zen inprentatik ateratako euskarazko lehen liburua zela berea eta euskararen aldeko aldarrikapena sartu zuen bi poematan.

Kex le kaaj ku t’anik Euskera yéetel u yáax jo’olpóopil Navarra, le uláak’o’ob taal tu paacho’ chéen ku t’aniko’ob xan  uláak’ t’aano’ob. Tak ti’ tu táanchumukil siglo XVI yaanchajto’on ya’ab tsikbal je’el bix coplaso’ob wa balada’ob. Bernart Etxepare tu ts’aj ojéeltbil u áanalte’ Linguae Vasconum Primitiae ti’ 1545. Leti’e’ u yojel le u  áanalte’o’ le yáax beta’ab  ich Eukera ka’aj tu ts’íibtaj ka’ap’éel ikilt’aan ichi Euskera.

Hurrengo mendeetan inprentetatik euskarazko liburu gehiago aterako ziren. Baina ez asko, eta gehienak erlijioa gai hartuta, elizgizonek idatzitakoak. Haiek ziren ikasketak zituztenak eta euskaldunak zirenak, eta fedearen mezua herritarrei helarazi nahi zioten. Bestalde, administrazio banaketak mugaz bi aldeetako literatura desberdina izatea ekarri zuen. Iparraldean (Frantzia) XVII. mendean loraldia izan zuen literaturak. Hegoaldean (Espainia) 250 urte itxaron beharko ziren halakorik ikusteko. Nork bere euskalkian idatziko zuen. Lau bilakatuko ziren literatura-euskalkiak: lapurtera eta zuberera Iparraldean eta gipuzkera eta bizkaiera Hegoaldean. Baina esan bezala, liburu ekoizpen handirik ez zen izan.

Ka’a ts’o’ok le je’elo’ anchaj uláak’ áanalte’ ich Euskera. Ba’ale’ ma’ ya’abi’, óoli’ tuláakale’ yóok’lal yum k’uj ts’íibta’an tumen religiosos. Leti’obe’ vasco’ob ya’ab ba’al u xookmajo’ob yéetel u k’áato’ob ka’aj ojéelta’ak u t’aan Jesucristo. Yóok’sa’al jéejelas talamilo’ob te’e fronterao’ jela’an u ts’íibil ichil u ka’ap’éelil kaaj:  ti’ Iparralde (Euskal Herria u xamanil Francia) ya’ab ts’íib aanchaj ichil siglo XVII. Ba’ale’ ti’ Hegoalde (Euskal Herria nojol, España) máan 250 ja’ab ti’al u yantal meyaj je’el bix le je’elo’ tumen jujuntúulile’ ichil u t’aan ku ts’íib. Yóok’lal le je’elo’ áanalte’ob ichil kaanp’éel t’aan: labortano y suletino en Iparralde y guipuzcoano y vizcaíno (Hegoalde).

Pizkundea

XIX. mendeak erromantizismoa ekarri zuen eta atzerriko hainbat jakintsu, pentsalari eta idazle euskarari begira hasi ziren. Hainbat mito eta kondaira jaso zituzten Wilhelm von Humboldtek, Louis Lucien Bonapartek, Hugo Schuchardtek, Wentworth Websterrek, Victor Hugok edo George Borrowek. Bestalde foruen (lege propioen) galerak bultzada eman zioten euskarazko literaturari. Euskal Pizkundea XIX. mende akaberan hasi eta 1936ra arte haziz joan zen. Bitarte horretan 300 liburu argitaratuko ziren. Francoren estatu kolpeak euskal kulturari eten handia ekarri zion: Aitzol eta Lauaxeta fusilatu egin zituzten eta euskaltzale askok Iparraldera edo Amerikara ihes egin behar izan zuten. Euskal kultur mugimendua desagerrarazi zuen estatu kolpeak. Euskara 60ko hamarkadara arte debekatuta egon zen eta euskaraz egindako argitalpenek zentsuratik pasa behar zuten aurretik.  Euskara batuak XX. mendeko 70eko hamarkadatik aurrera hartuko baitzuen indarra eta, hortik aurrera, euskara estandarrean argitaratu dira liburu gehienak, bigarren euskal Pizkundean.

Renacimiento

Yéetel siglo XIX aanchaj xan le ba’al u k’abaatik romanticismo. Le beetike’ ya’ab ajts’íibo’ob káaj u yiliko’ob Euskera. Wilhem von Humbolt, Luis Luciano Bonaparte, Hugo Schuchardt, Wentworth Webster, Victor Hugo yéetel George Borrow meyajnajo’ob yéetel úuchben tsikbalo’ob.

Ba’ale’ yóok’sal k’eex ichil áalmajt’aano’ob, káaj u k’ajolta’al u ts’íibil Euskera. U renacimiento vascoe’ káajik u ts’ook siglo XIX asab k’ajóoltabij tak 1936. Ichil le suutuko’ beta’ab 300 áanalte’ob. Ka’aj  úuch u ba’atelil Franco óoli’ xu’ulij tumen Aitzoll yéetel Lauaxeta kíinsabo’ob; uláak’ máako’obe’ anchaj u puuts’lo’ob tak Iparralde wa América.tu yóok’lal le ba’atelo’ xu’ulsab Euskera; mixmáak páajchaj u t’anik ichil 1960 yéetel jéejelas meyaj ma’ páatchaj ts’abil k’ajóoltbili’. Euskera Batua (estándar) anchaj u muuk’ ti’ 1970, ti’ le je’elo’ óoli’ tuláakal áanalte’e beta’an ichil Euskera estándar, ichil u ka’a jats renacimiento vasco.

Hizkuntzaren estandarizazioarekin batera, dena egiteko garaiak ziren, eta ahalegin eta borondate handiarekin argitaletxeak, literatur aldizkariak eta idazle berriak plazara ateratzen hasi ziren. Poesian nabarmendu daitezkeen izenetako batzuk dira: Gabriel Aresti, Bitoriano Gandiaga, Xabier Lete, Josean Artze, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Castillo Suarez… Eta narratiban, berriz, Ramon Saizarbitoria, Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Itxaro Borda, Uxue Alberdi, Ixiar Rozas…

Le ka’a káaj u t’a’anal chéen jump’éel Euskerae’ ya’ab túumben áanalte’ beta’ab. Ichil le máax tu ts’íibto’ob ikil táan yaan: Gabriel Aresti, Bitorianao Gandiaga, Xabier Lete, Josean Artze, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Castillo Suarez…ichil u tsikbaltik ba’alo’ob wa narrativa, ti’ yaan : Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Itxaro Borda, Uxue Alberdi, Ixiar Rozas.

Saiakera eta antzerkia idazten duen euskal sortzailerik bada. Euskarara idazlanak ekartzen duen itzulpengintzak gero eta zabalagoa da, eta haren itzala izugarri handitu da. Gainera, Euskal Idazleen Elkartea 1982an sortu zen. Bere programen artean idazleak ikastetxeetara eramateko programa dago, idazleak eta ikasleak aurrez aurre jartzen dituena. Bestetik, Etxepare Euskal Institutua euskara eta euskal sorkuntza garaikidearen presentzia eta ikusgarritasuna bultzatzen, nazioarteko lankidetza sustatzen, eta sortzaile, profesional, eragile eta erakundeen arteko elkartrukea eta komunikazioa bideratzen ari da 2010etik. Haren bidez hainbat euskal idazlek, esaterako, nazioarteko literatura topaketetan edo liburu azoketan parte hartu dute. Azkenik, badira ere euskarazko irakurketa sustatzeko urtero errepikatzen diren kanpainak, esaterako: Irakurri, Gozatu eta Oparitu. Izenak dioen moduan, euskarazko liburu bat norbaiti oparituz bukatzen dena (horretarako deskontuak daude).

Yaan máax ku ts’íib ich Vasco tak balts’am. Táan u bin u ya’abtal sut t’aan ich Euskera; yaan xan jump’éel múuch’ ajts’íibo’ob káaj ti’ 1982.  Ichil le meyaj ku beetiko’ le ajts’íibo’obo’ ku bisa’alo’ob  tu najil xook uti’al u meyaj  yéetel le paalal ku xooko’obo’.

Yaan xan jump’éel múuch: Instituto Vasco Etxepare, tu’ux ku meyajo’ob tia’al u k’ajóolta’al ts’íibo’ob ich Euskera; beyxan yóok’lal múul meyaj ichil ajts’íibo’ob uláak’ kaajo’ob, u k’exiko’ob jéejelas meyajo’ob ichil máax ku ts’íib, máax ku konik áanalte’ob yéetel ichil noj póopilo’ob. Tuláakal le meyaja’ 2010 kajij ti’al u ts’abal ojéeltbil Euskera yéetel ba’ax táan u ts’íibta’al ich Vasco ti’ le k’iinoba’.  Junp’éel ba’al jach ma’alob ku yúuchule’ ya’ab vasco ajts’íibo’ob ts’o’ok u bino’ob táanxelil kaaj u ye’esiko’ob u meyaj. Ichil u meyaj le múuch’a’  ku beetiko’ob xan cha’anilo’ob tu’ux ku siibil áanalte’ob. U k’aaba’ le cha’ana: Irakurri, Gozatu, Oparitu, ich maayat’aane’: xook, ki’imak óolal, yéetel siibal.

Alfredo Alvaro Igoa

Ziklo bati hasiera emateko hiru egun

Negua prestatzeko hilabetea da urria. Hain urruna ez zen garai batean, baratze eta soroetako produktu gehienak jasoak, haiek kontserbatzeko etxeko lana, lan kolektiboa, egiteko garaia zen. Hilabete honetan egiten ziren eskualdeetako azokak, eta haiekin batera festak. Horiek aparteko garrantzia zuten. Uzta jasotzeko lanen ondoren, komunitateko kideak eta aldameneko herrietakoek elkarren berri zuten. Gainera, menditik jaitsi edo basotik ateratako azienda salerosteko aukera ematen zuten, jatekoa eskuratzeko. Urriarekin argi orduak gutxiago izaten hasten dira, basoek hostoak galtzen eta natura itzali egiten da inguru honetan. Neguko ziklorako prestatzen ari da. Baita pertsonak ere.

Baina jendearendako dena ez da lana. Eta negu beltzean ere ospakizunak badira. Haiei hasiera ematen diete Gau Beltzak (Arimen Gaua edo Defuntuen Gaua, urriaren 31k), Domu Santu egunak (azaroak 1) eta Arimen Egunak (azaroak 2). Aurreneko ospakizuna hemen bazenik ere ez daki jende gehienak. Eta kontsumismoaren bultzadaz sartutako Halloween ospatzen hasi dira haurrak makina bat herrietan. Telebistan ikusitako eredua imitatuz. Eta txikiak, eta gurasoak ere, harrituta begiratzen diete aiton-amonei halakoak esaten entzutean: gu, txikitan, antzeko ibiltzen ginen!

Eta zer zen egiten zutena? Eskura zutena hartu, arbia edo kuia, hura hustu, begiak eta ahoa egin eta barruan kandela mutur bat jarri. Aldamenak beldurtzea edo arima errariei bidea erakustea zen asmoa… Herriaren arabera, garaiko haurrek ere etxez etxeko eskea egiten zuten, esaeraren bat errepikatuz. Garaiko produktuak jasotzen zituzten: gaztainak, intxaurrak, hurrak, sagarrak…

Gaur egun garai hartako ospakizunaren “berrinterpretazioa edo birsortzea” izaten ari da. Gaurkotasunera egokitu dituzte zenbait herrietan, ikuspegi komunitariotik antolatuta, euskaraz, aurrekontu txikiarekin, elementu naturalekin eta arropa zaharrak erabiliz. Horri bultzada ematen ahalegintzen da Euskaltzaleen Topagunea, Euskal Herriko euskara taldeen federazioa. Hori bai, Xanduli, manduli, kikirriki, eman goxokiak guri! moduko errepikak ia ezezagunak dira, haurren ahotan askoz ere gehiagotan entzuten da ikus-entzunezkoen bidez jasotakoa: trukoa edo tratua.

Bi gehiago

Urrian baratzeetan porruak eta gutxi gehiago gelditzen dira. Baita loreak ere: krisantemoak, daliak, gladioloak batzuetan. Baina aurkari handia dute, gauetan bota dezakeen izotza. Aurrenekoak ez dira izozten, gainontzekoak bai. Urtearen arabera, beraz, gerta liteke lore ugari izatea, edo ia ezer ez. Gainera, lur-lanketa utzita, askoz erosoagoa da lore-dendatik pasatzea. Eta sorta eskuan hilerrira joaten da jendea, hildako senideak bisitatzea eta lore eskaintza egitera. Hildako gertukoen hilobiak ere bisitatzen dituzte. Kanpo santuek aparteko bizia hartzen dute azaroaren 1ean, eta aurreko egunetan. Hilarriak, garbitu eta guztia txukun uzteko baliatzen da.

Domu Santu Egunarekin, etxe askotan familia bazkariak izaten dira. Baina eguna asteburutik gertu badago, jendeak gero eta gehiago erabiltzen du turismo eskapada motzak egiteko. Egun horretan fededunak defuntuen omenezko mezara joaten dira. Goian aipatutako loreak ez dira etxeetan edergarri jartzen, hildakoen arimak erakartzeko gaitasuna egotzi dizkiote usaintsuenei.

Hilen Eguna edo Arimen Egunarekin ohikoa zen hilerrietan meza izatea. Duela urte gutxi batzuk desagertu da hori. Purgatorioan zeuden arimen aldeko jaiak jatorri paganoa du. Garai batean herri batzuetan inauteri modukoa ospatzen zuten, oihal zaharrak jantzita eta arbiak edo kuiak eskutan zituztela. Gazteek etxez etxeko eskea egiten zuten. Gaztainak erreak jatera elkartzen den herriren bat oraindik gelditzen da Euskal Herrian. Baina gehien-gehienendako egun bat gehiago besterik ez da.

Alfredo Alvaro Igoa

calabaza

Óoxp’éel k’iin tia’al junp’éel k’aalal

Oktubree’ junp’éel winal utia’al li’isikbáa utia’al k’amik u k’iinil ke’elil. Ti’ junp’éel k’iin ma’ séen náache’, k’as mola’an  tuláakal u yicho’ob u pak’majo’ob leti’ob yéetel le yaano’ob te’ k’áaxo’obo’ u k’iinil u beeta’al u meyajil ich naj, múuch’ meyaj tia’al u kanáanta’al. Te’ winal xana’ ku beeta’al cha’ano’ob yéetel noj cha’ano’ob. Lelo’oba’ ku jach noj ba’alkunsa’al. Ts’oka’an tuláakal moolo’, u kajnáalil yéetel u kajnáalilo’ob u báak’pachil le kaajo’ ku múuch’kubáaob. Beey xan, ku cha’abal u ko’oniko’ob yéetel u maniko’ob wakax taasa’ano’ob ti’ ka’anal k’áax wa le jo’osa’an ti’ kaabal k’áax, beey xan u ma’anal janal. U sáasilil oktubree’ ku jo’op’ol u p’áatal ma’ ya’abi’, k’áaxo’obe’ ku p’áatal mina’antal u le’ob, yóok’ol kaabe’ ku tu’upul te’elo’. Beey xan u máakilo’obe’, ku li’iskubáaob tia’al le ke’elo’.

Ba’ale’ ma’ tuláakal meyaj utia’al u beet máaki’. Yéetel le seten ke’elo’ yaan xan máank’ináalo’ob. Ku káajal yéetel Gau Beltza wa box ook’ino’ob (31 ti’ oktubre), beey xan k’aóola’an Arimen Guaua, áak’abil pixano’ob, wa Defuntuen Gaua, áak’abil kimeno’ob; Domu Santu Eguna wa tuláakal kili’icho’ob (1 ti’ noviembre) yéetel Arimen Eguna wa k’iinil pixano’ob (2 ti’ noviembre). U ya’abach máake’ ma’ u yojel le yáax máank’inalo’ suuk u beeta’al weye’. Ya’ab ti’ le kaajo’obo’, mejen paale’ ku káajal u k’iinbesiko’ob Halloween, oksa’an tu poolo’ob tia’al u xupiko’ob taak’in. Ku beetiko’ob le ku cha’antiko’ob ti’ televisión. Mejen paalal yéetel u yuumo’obe’, ku yiliko’ob yéetel jak’-óol u chiicho’ob yéetel u noolo’ob ku yu’ubiko’ob u ya’aliko’ob: ¡k-to’on, k-mejenile’, beey k-máano’!

calabaza

¿Ba’ax ka beetike’ex ka’achil? Machik le ba’ax yaan techo’, naabo, k’úum, k-k’óoyik k-jo’osik tuláakal yaan ichilo’, beetik u yich yéetel u chi’ ts’o’okole’ jupik junts’íit kib ichil. U tuukulile’ ja’asik u yóol a wéet máakil wa tia’al e’esik u beelil pixano’ob taalaja’ano’ob xíinbal… ich le kaajalo’, mejen paale’ ku máano’ob chi’chi’ joolnaj u káato’ob máatan, tia’al lelo’ ku ya’aliko’ob jayp’éel t’aan wa k’aay. Ku si’ibilti’ob u yich le che’ob ku yiichilaankil te’ k’iino’obo’: kastañas, nueces, avellanas, manzanas

Bejla’e’ te’ k’iino’oba’ táan u beeta’al junpéel “jeelbelsa’an ba’al wa túunbensa’an” yo’olal u cha’anil le k’iino’. Te’ k’iino’oba’ ti’ jayp’éel kaajo’obe’ ts’o’ok u jelpajal bix u beeta’al, ichilo’obe’ ku beetiko’ob kex ma’ je’el bix ka’achile’, ti’ euskerae‘, yéetel junp’íit taak’in ku beetiko’ob, ku meyajti’ob yéetel ba’axo’ob ku síik yóok’ol kaab beey xan yéetel xlab nook’.

Euskaltzaleen Topagunea, u múuch’ilo’ob federación euskera ti’ Euskal Herriae’, ku xachkubáaob tia’al u múuk’akúunsiko’ob. Lelo’ beey, k’aayo’ob je’el bix Xanduli, manduli, kikirriki, eman goxokia guri! (le yáax óoxp’éel t’aano’ ku juum beey u juumil ku beetik ba’alche’ob; le u ts’ooke’: ts’áato’on ch’ujuko’ob) ma’ jach k’a-óolano’obi’, tu chi’ mejen paale’ ya’ab u yu’uba’al le ku yu’ubmajo’ob ti’ uláak’ tu’ux: tuus wa bo’ol.

Uláak’ ka’ap’éel

Ti’ oktubre ichil paak’alo’obe’ yaan k’iin ku p’áatal cebollines yéetel uláak’o’ob. Beey xan loolo’ob: crisantemos, dalias, gladiolas, ba’ale’ yaan ba’al ku k’askúunsiko’ob, le ke’el ku lúubul ook’ino’. Yáaxo’obe’ ma’ tu jach síistalo’ob, le u láak’o’obe’ je’ele’. Ja’ab man ja’abe’ jela’an, je’el u páajtal u ts’áaik ya’ab lool wa chéen junp’íit, p’ata’an u meyajil lu’umo’obe’, asab séebanil a máan tu kúuchil tu’ux ku ko’onol loolo’ob. Yéetel junp’éel chúuch tu k’abe’, máako’ob ku bino’ob tu kúuchil muknal tia’al u xíinbaltiko’ob u kimeno’ob yéetel tia’al u k’ubiko’ob le loolo’. Beey xan ku xíinbaltiko’ob tu’ux muka’an u k’aóolalo’ob. U kúuchilo’ob muknale’ ku kuxtal 1 ti’ noviembre, yéetel jayp’éel k’iino’ob táanil ti’e’, lelo’oba’ ku ma’achal tia’al u púusta’al lápidas yéetel tia’al u p’áatal ma’alob tuláakal.

Yéetel Domu Santu Eguna wa u k’iinil tuláakal kili’icho’ob, tu ya’abil najo’obe’ yaan muljanal. Ba’ale’ wa le k’iino’ ku lúubul naats’ ti’ ts’ok semanae’, máako’obe’ ku machiko’ob tia’al u jan bino’ob xíinbal táanxel tu’ux kex ma’ u xáantalo’ob. Te’ k’iino’ yaan máaxo’ob ku bino’ob u yu’ubiko’ob misa tu k’aaba’ kimeno’ob. Loolo’ob ts’o’ok in wa’aliko’ ma’ tu ts’a’abal ich naj tia’al u jats’utskíinsik, le jach ki’iboktako’ utia’al u taasik bin u pixan le kimeno’obo’.

Yéetel Hilen Eguna (k’iinil kimeno’ob) wa Arimen Eguna (k’iinil pixano’ob) suuk u beeta’al misa tu kúuchil muknalo’ob. Lela’ yaan jayp’éel ja’ab sa’atak. U máank’inal pixano’ob yaan ka’achil purgatorioe’ ku taal ti’ bo’ol k’eban. Úuch junp’eel kiine’ ti’ jayp’éel kaaje’ ku beeta’al máank’inal chíika’an ti’ póostanil ku búukinta’al xóoxot’ xlaab nook’o’ob yéetel u machmajo’ob naabos yétel k’úumo’ob. Táankelemo’obe’ ku beetiko’ob k’áatchi’ chi’ jonal. Ti Euskal Herríae’ p’aatal jayp’éel kaaj tu’ux u máakilo’obe’ ku múuch’kubáaob tia’al u jantiko’ob póokbil castañas. Ba’alé le je’ela’ chéen ku beetiko’ob tumen mixba’al yaan u yil yéetel le ts’o’ok a’aliko’.

Autor: Alfredo Alvaro Igoa

Traducción: Teresa Pool Ix