Jolasen errepaso bat / Junp’éel k’a’asajil báaxalo’ob

Haurrak eta jolasa. Lotuta joan behar duten bi hitz. Txikiak bere adinekoekin eta inguruarekin harremanetan jartzeko, adimena garatzeko… Baditu bere funtzioak jolasak. Txikitako oroitzapen ugari dakarzkigu. Zeinek ez du lagunekin kukuka, kuriketara, estalketara edo ezkutaketan jolastu? Eta harrapaketara? Sokasaltoan ibili zinen sekula? Eta goma luze haiek? Parez pare jarri, bien hankak inguratzen zituen gomak. Mugimenduekin “amarauna” sortzen zen eta handik pasa beharra zegoen gero! Eta tiza edo obra bateko kisu zati batekin zeinek ez du lurrean irudiak eta zenbakiak marraztu ondoren txingara jolasteko?

Paalil yéetel báaxal. Ka’ap’éel t’aan k’a’abéet u bino’ob keet.  Tia’al mejen ch’úupal yéetel mejen xi’ipal u k’aóolmubáaob ichilo’ob yéetel tu’ux ku péeko’ob, tia’al u je’epajal u na’at… báaxal yaan ba’ax u biilal. Ku taasikto’on ya’ab k’a’asajilo’ob le ka’ach chichano’on.  ¿Máax ma’ tu báaxmaj ta’kunbáail yéetel u éetailo’ob? ¿yéetel u beet u k’asa’anil? ¿jaytéen ta p’itaj ch’e’ob? ¿yéetel xan chawak cha’acho’ob? K-ts’áaikbáa paklam ich, cha’ache’ ku ba’ak’ikubáa ich k-muk’ ook.  Yéetel péeko’obe’ ku chíikpajal “ k’aan am” ¡yéetel unaj k-máan te’elo’! Yéetel junxéet’ sak gis wa yeso macha’an ti’ tu’ux táan u beeta’al túumben naj,  ¿máax ma’ u bonmaj t’o’olo’ob yéetel xookolo’ob tia’al u báaxal chakara?

http://kanikak_www.milenio.com/

Intsekturen, parasitoren, bakterien edo onttoren batek haritzen orri edo enborretan koxkorrak sortzen ditu, kurkubia edo kuku-sagar. Borobilak dira eta garai batean haiekin kurkubiken aritzen ziren, kaniketan. Gure garaian kristalezkoak ziren, koloretakoak, eta marrazkidunak ziren batzuk. Nahiz eta bakarren bat, aldian behin, batek daki nondik sortutako metalezko errodamendu txikiekin aritu nahi izaten zuten.

Ik’el, bakteria wa kuxume’ ku beetik u p’uru’ustal le’ob wa chumo’ob béek, ku k’aaba’tik kurkubia  wa kuku-sagar (manzana de cuco).  Wolistak yéetel le je’elo’ úuch ka’achile’ ku báaxta’al kaanikas.  Úuch ka’achile’ kriistalil , jeláas u boonilo’ob, yéetel jayp’éelilti’obe’ yaan u yoochelo’ob.  Kex chéen wa ba’ax k’iine’ yaan máax tak u báaxal yéetel mejen wóolis fierros.  ¡Tuukult tu’ux tu jo’osajo’ob!

Astoa edo txorromorro

Al burro,  txorromorro

Bi haur talderen artean jolasten da, talde bat astoa izanen da eta bestea bere gainera salto eginen du. Jokoaren helburua da asto gisa daudenak salto egile izatera pasatzea eta saltolariak salto egiten segitzea. Jokoa hasteko haur bat, buru edo epailea, paretaren kontra zutik jartzen zen eta gero haren hankartean taldeko jokalari batek burua sartzen zuen. Eta bata bestearen atzean makurtuta kokatuz ilara edo astoa osatzen zuen taldeak.

Chawak xikin, txorromorro

Ku báaxta’al ichil ka’ap’éel múuch’ mejen paal, junp’éel múuch’ kéen u beet u chawal xikinil le u láak’o’ kúun síit’yóok’ol.  U jaajil le báaxala’ le máaxo’ob ku beetiko’ob chawak xikine’ leti’ob kúun síit’bilo’ob yéetel le múuch’ síit’o’ ma’ tu jáawal u síit’o’ob.  Tia’al u káajbal báaxale’, juntúul chan xi’ipal u árbitroil, ku wa’atal táanil ti’ pak’ ts’o’okole’ juntúul ajbáaxal tu múuch’il chawak xikino’ob ku t’uchtal yéetel ku yoksik u pool ichil u yook le arbitroo’.  Beey ku tsolkubáaob tuláakal u ajbáaxalo’ob ti’ le múuch’o’, juntúul tu paach uláak’, loocholo’ob, u beetmo’ob junp’éel tsool, chawak xikin.

Beste taldekoek astoaren gainera salto egin behar zuten, lurrera erori gabe. Behin denak asto gainera saltatu ondoen, epaileak bere eskuko bost behatzetako bat jartzen du lehenengo astoaren bizkar gainean eta txorro, morro, piko, tallo, ke adierazita, lehenengo astoak bizkarrean jarrita duen atzamarra asmatu behar du, aurreko bost izen horietako bat aipatuz. Asmatuz gero astoa zen taldea salto egitera pasatzen zen eta alderantziz. Beste bertsio batean, epaileak kaxulika, tijerica, kaxulon esaten zuen eskuekin haien itxura egiten zuen bitartean (esku bateko ahurra, eltze txiki bat bezala, bi behatz gurutzatuta eta bi esku ahurrak elkarrekin eltze handia irudikatuz).

Uláak’ múuch’o’ unaj u síit’ yóok’ol chawak xikin xma’ lúubul ti’ lu’um.  Kéen máanako’ob síit’ tuláakalo’ob yóok’ol chawak xikine’, jo’olpópile’ ku ts’áaik junp’éel u yaal u k’ab yóok’ol u pu’uch le yáax ajbáaxal mot’okbalo’, yáax chawak xikin yéetel ku ya’alik txorro,morro, piko, tallo, ke.  Unaj u na’atik ba’ax yaal k’ab yaan tu pu’uch, yaan u ya’alaik junp’éel u k’aaba’ le jo’op’éel k’aaba’ a’ala’abti’ob.  Wa tu na’ataje’, le múuch’ ku beetik ka’achil u chawak xikine’, leti’ob kúun máano’on síit’.  Ti’ uláak’ u tsoolil le báaxalo’, jo’olpóopile’ ku ya’alik kaxulika, tijerika, kaxulon (kazuelita, tijeritas, kazuelon)yéetel u k’abe’ ku ye’esik u t’aanil ts’o’ok u ya’aliko’(ku ye’esik beey junp’éel chan kuum yéetel u táan junp’éel u k’ab; ka’ap’éel k’atab u yaal k’ab wa u ka’ap’éelil u táanil u k’ab ku nupike’ ku ye’esik nojoch kuum)

Salto egiten dutenetako batek lurra ukitu edo asto baten hankari heltzen dionean ere, salto egiten dutenak asto izatera pasatzen dira. Jolasak arintasuna eta indarra behar ditu aldi berean: komeni da lehenengo astoa mutil indartsua izatea, salto egiten dutenen pisuari eusteko. Salto egiten duten lehenak arinak izatea komeni da, asto ilaran ahalik eta urrutien salto egin eta beste taldekideei lekua uzteko.

http://txorromorro_www.pcnen.com/

Múuch’ ajsíit’o’obe’ ku máan u beet u chawal xikinil, wa juntúulil le síit’najo’obo’ ku machik lu’un wa u yook chawak xikin.  Le báaxala’ k’a’abéetti’ péeksilil yéetel muuk’ beey xan: k’a’abéet juntúul jach mu’k’an xi’ipal le máax kéen u beet u yáax chawak xikino’, tia’al u k’amik u aalil le máaxo’ob kun síit’o’ob yóok’olo’.  Beey xan k’a’abéet le yáaxo’ob kúun síit’o’obe’ ma’ aalo’obi’ tia’al u k’uchulo’ob tu xuulil u tsoolil chawak xikino’ob tia’al u p’atiko’ob káap tia’al le uláak’o’obo’

Garaian garaikoa

K’iinilo’ob

Udaberriarekin batera barraskiloak ateratzen ziren. Haiek bildu eta jateko prestatu aurretik egun batzuetan jan gabe izaten ziren animaliak, barruan zuten zikinkeria botatzeko. Barraskilo gosetu haietako batzuk hartu eta haiekin lasterketak egiten genituen espaloietan tizaz inprobisatutako pistetan. Haien martxa estimulatzeko parean landareren baten orriak jartzen genizkien. Baina oso zaila zen barraskiloek ibilbidea zuzen egitea.

Yéetel yáax k’iin, ka’achile’ ku jóok’ol úuricho’ob.  Ba’alche’obe’ ku mo’olol tia’al tak’akúunsa’al.  Chéen ba’ale’ unaj u p’áatalo’ob jayp’éel k’iin xma’ janal, tia’al u láaj mánsiko’o b tulakal ba’al u jaantmajo’ob.  K-machik jayp’éel úurich wi’ije’ k-beetik ka’aj áalkabnako’ob ichilo’ob, tia’al lelo’ k-beetik tu’ux unaj u k’uchulo’ob, le kúuchilo’ k-bonik yéetel ta’an le lu’u mo’.  Tia’al k-beetik u xíinbalo’obe’ k-ts’áaik le’ob keet ti’ob.  Ba’ale’ jach talam tia’al u beetiko’ob ma’alob.

Eraikuntza lanen bat etxe ondoan suertatuz gero, masa egiteko baliatzen zen harea pila gure jolastoki bihurtzen zen langileak ez zeudenean. Gure besoek luzeran ematen zuten guztiaren adinako tunelak egiten genituen harean, gure jostailuzko auto txikiendako ibilbideak sortzen genituen, gora eta behera haiekin ibiltzeko. Harea pila besterik ikusten ez zuten helduek, eskala txikian geuk eraikitako urbanizazioa zen guretako. Jakina, etxera harez goraino zikinduta iristen ginen. Euri zaparraden ondoren, batzuetan, urari bidea emateko “ubideak” egitea izan zen gure entretenigarria.

Wa ku beeta’al junp’éel meyaj yo’olal túunben najo’ob naats ti’ tu’ux k-báaxal, u múulil u lu’umil k’a’náab ku meyaj tia’al u beeta’al sakane’, ku meyajto’on tia’al báaxal le k’iin mina’an mixjuntúul ajmeyaj te’elo’.  Yéetel u lu’umil k’a’náabe’ k-beetik joolo’ob, u chawakil k-k’abo’ob machik, k-beetik bejo’ob tia’al u máan k-mejen báaxal kisbuuts’ tia’al k-máansik ka’anal yéetel kaabal yéetelo’ob.  Nukuch máake’ chéen ku yiliko’ob ya’ab lu’umil k’a’náab, k-to’one’ junp’éel chan kaaj t-beetmajn.  K-k’uchul otoche’, chuupo’on yéetel lu’umil k’a’anáab.  Kéen ts’o’okok u káaxal cháake’, yaan k’iin tia’al  k-náayak k-óole’ k-bin beet “bejo’ob” tia’al ka’aj máanak ja’

Udazkenean herriko plazako zuhaitzak kimatzen zituzten. Bildu eta eraman aurretik lurrean gelditzen ziren zuma haiekin eta edozein sokarekin arkuak egiten genituen, filmetako indio haien pare ibiltzeko. Punteria aski trebatua genuen udatik, orduan egindako tirabikeekin edo tiragomekin. Y itxurako egur adarra, goma bat (auto edo bizikleta baten kamera zatia) eta larru zati bat (oinetako zahar batekoa) behar genituen, jaurtigaiak edonon zeuden harri txikiak ziren. Eta jomuga, momentuan iruditzen zitzaiguna.

Ti’ otoñoe’ ku k’ab ch’akta’al u che’ilo’ob tu k’íiwikil kaaj.  Chawak k’abe’ yéetel ma’ sen chiche’ (zuma) ku lúubulo’ob lu’um, k-machik u ma’lobil yéetel k-beetik p’uunil yéetel je’el ba’axak suumil; ts’o’okole’ k-máan je’el bix u máano’ob ka’achil wi’it’ máako’ob ku chíikpajal ti’ cha’ano’ob.  Ts’o’ok seten báaxal yo’olal ti’ ch’iin ti’ verano, yéetel saats’o’ob (tirabike) beeta’anili’e’. k’a’abéetto’on junp’éel k’ab che’ chi’ika’an ti’ Y, junp’éel saats’ (junxéet’ cámara ti’ kisbuuts’ wa junp’éel t’íinchkbalak’) yéetel junxéet’ k’éewel (ti’ junp’éel xlab xaanab), le ba’ax kéen k-puliko’ k-machik mejen tuunich yaan je’el tu’uxake’.  Le ba’ax ken k-ch’ino’ le ba’ax kéen k-il te’ súutukilo’

Neguan, elurra egiten zuenean, aldapen bila jotzen genuen eskuan plastiko bat genuela. Hura ipurdian jarri eta elurretan kanala zabaltzen genuen. Behin elur hura ongi zapatuta, plastikoa ipurdi azpian genuela, geure burua aldapan behera botatzen genuen, ziztu bizian. Egun lerekin aritzen dira.

Ti’ u k’iinil invierno, kéen k’áaxak nievee’, k-bin kaxant tu’ux ka’anal yéetel machmaj junp’éel plástiko. K-ts’áaik k-iit yéetel k-je’ik u beejil ti’ nieveo’ .  Chéen p’elak pe’pe’cha’atak le nievee’, yéetel plástiko yáanal t-iite’, tu ka’analile’ k-pulikbáa tia’al chich k-lúubil.  Bejla’e’ ku pulkubáaob yéetel trineob.

Garai batekoak

Ti’ uláak’ k’iin

Gure gurasoek, aiton-amonen jokoetako batzuk ere ezin aipatu gabe utzi. Zoztaka makil nahiko lodi eta gogorra da. Jokalari bakoitzak haietako bat zuen sarketakan jolastean. Batek berea lurrera indarrez bota eta han sartuta uzten zuen. Besteak beraien zoztaka bota eta lurrean sartu bai, baina, aldi berean, ahalegintzen ziren beste jokalariaren makila lurrera botatzen. Lurra heze zegoela jokatu behar zen, jakina.

Ma’ tu páajtal ma’ in wa’alik jayp’éel báaxalo’ob k-na’ob yéetel yuumo’ob wa chiicho’ob yéetel noolo’ob.  Zoztaka u k’aaba’ junp’éel jach polok yéetel chich che’ .  Yéetel le je’elo’obo’ ku báaxtalo’ob ch’inbil.  Juntúule’ ku pulik yéetel u muuk’ ti’ lu’um u tia’ali’, yaan u yoksik lu’um. U chúuka’anil ajbáaxalo’obe’ ku puliko’ob u che’ilo’ob tia’al u ch’iko’ob lu’um, ba’ale’, te’ súutukil xano’, u k’áato’ob u pul u che’il le uláak’ ajbáaxalo’.  Tia’al ka’aj páajchak a báaxal ti’ ch’ik che’ob k’a’abéet u báaxta’al yéetel ch’uul lu’um

http://tabak_eu.wikipedia.org/

Jose Mari Ustarrozek kontatua da Uharte Arakilgo haurrak Geinbera larreko aldapan irristeak egiten jolasten zirela: “neguan batez ere, lohia zegoen garaian. Halako kanal txiki bat egin, han bi hankak sartu eta handik irristatu, goitik behera. Euririk ez baldin bazegoen, lehor xamar bazegoen, pixa egin, ‘engrasetarako’. Trenbideko aldapa horretan ere ibiltzen ginen”. Pantaloi bat baino gehiago ez zen etxera osorik iristen.

José Mari Ustarroz, ku tsikbaltik u paalalil ti’ Uharte Arakile’ báaxalnajo’ob patinar ti’ Geinbera, ti’ junp’éel ka’anal kúuchil.  “Tu k’iinil invierno, tuk’iinil yaan lak ka’achil.  Beetik junp’éel chan beej, oksik ka’ap’éel k-ook te’elo’ yéetel k-cha’ik jalk’ajal te’elo’, ti’ ka’anal tak kaabal.  Wa mina’an cháake’, wa k’as tikine’, ku wi’ixil tia’al ‘u ch’u’ulul’.  Beey xan k-máan ka’analo’ tu’ux ku máan tsíimin k’áak’ ”.  Asab maanal junp’éel búuk ma’ k’uch túulisil ti’ k-otoch

Pirrinka deitzen zaio burdinezko pieza borobilari, pertz edo kupel bati kendutakoa (bizikleta baten gurpilaren metalezko zatiak ere balio zuen). Metalezko uztai hori bueltaka jartzeko makil, burdin edo alanbre bat erabiltzen zuten (pirrinkatea) eta, horrela, kalean aurrera pirrinkan ibiltzen ziren.

U k’aaba’e’ pirrinka le ba’al wóolis hierroo’, jo’osa’an ti’ junp’éel kaaldero wa báarril (beey xan ku meyaj junxóot’ u metalil  junp’éel t’íichatbalak’).  Ku beeta’al u pirinsuut wóolis metáliko yéetel u yáantaj junp’éel che’, junp’éel hierro wa junp’éel áalambre (pirrinkate) ku léech’inta’al táanil tia’al u pirinsuut yéetel u kanáanta’al tia’al ma’a u lúubul , beey u bin u seten péek te’ beejo’.

Atxaldiño edo txirrintxonketan behi aziendaren gurdiarekin jolasten zuten, hara igota eta oreka mantenduz edo. Ardatza hausten ez zutenean…

Atxaldiño wa Txirritxonketa, báaxalnajo’ob yéetel u kisbuuts’il wakax, na’akal te’elo’ kanáantikbáa ma’ cha’ik k-lúubul.  Le k’iin ma’ tu kóotso’b u súumil tu’ux ku k’a’axal wakaxi’.

Altsasun festan kukaña jartzen zuten eta parte-hartzaileen erorikoak arintzeko behean ira edo ixtor meta jartzen zituzten. Hortik hartuko zuen iraulka izena jokoak. Herrietako festetan ere antolatzen ziren zaku lasterketak edo aulkiaren jokoa.

Ti’ Altsasu ti’ cha’ane’ ku pa’k’al chawak che’ yéetel tia’al ma’ sen yajtal u wíinkilal le máaxo’ob kúun máano’ob, kéen lúubulko’obe’, ku ts’a’abal yáanale’ ya’ab u le’il helechos (ira, ixtor).  Ti’ taal u k’aaba’ ti’ iraulka. Tu noj cha’anilo’ob kaajo’obe’ beey xan ku beeta’al báaxal ti’ xbalbut’o’ob wa u báaxalil k’áanche’.

Arkumeen hanketako hezur batzuk, tabak, jolasteko erabiltzen zituzten ere. Hezur horiek lau alde dituzte. Makina bat jokatzeko modu daude. Haietako bat da tabak hartu eta mahaira edo lurrera bota. Gero beste taba bat eskuan hartu eta airera bota eta erortzean hartu beharra zegoen. Taba hori airean zegoen bitartean lurrean zeuden beste taba guztiak posizio berean jarri behar ziren, lehenik alde bat, gero bestea, hurrena eta azkena. Behin hori eginda, prozesu bera jarraituz, taba airera bota bitartean, lurrean zeuden gainontzeko tabak jaso behar ziren. Eskuan zeuden tabetako bat erori edo airera botatzen zena hartzen ez bazen, berriro hasi beharra zegoen. Denak jaso eta txanda galtzen ez duenak irabazten zuen.

Jayp’éel baakel u yooko’ob tamano’ob, kóon baako’ob, beey xan ku ma’achal tia’al báaxal.  Le baakelo’oba’ yaan kanp’éel ti’its.  Yaan ya’ab jejeláasil báaxal. yéetel Junp’éelilti’e’ a machik baako’ob yéetel u pu’ulul yóok’ol mayakche’ wa ti’ lu’um.  Ts’o’okole’ yaan u ma’achal uláak’ baak yéetel ku pu’ulul ka’anal yaan a li’k’sik kéel lúubuk.   Ka’alikil le baako’ tia’an ka’anale’, unaj u ts’a’abal tsoolil le baakelo’ob p’áato’ob lu’umo’, yáaxe’ junp’éel tséel, ts’o’okoke’ uláak’  tséel, uláak’ yéetel u xuul.  Juntéen ku beeta’al lelo’, ts’so’okole’ láayli’e’ ku ka’a beeta’al je’ex yáaxe’ .  Ka’alikil ku pu’ulul baak ka’anale’, unaj u mo’olol u chúuka’an baako’ob yaan lu’umo’ yéetel ku ta’akalo’ob yéetel junp’éel a k’ab.  Wa junp’éel baak tia’an ta k’ab lúubtech wa ma’ tu ma’achal le yaan ka’anale’, ku pu’ulul ka’anal tu ka’aten, le báaxala’ yaan u ka’a káajal tu ka’aten. Ku náajal le máax tu laj  molaj tuláakal yéetel ma’ tu pe’etik u tsool.

Alfredo Alvaro Igoa

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *