Heldu den klima / K’iin ku k’uchul to’on

Denok izan dugu eguraldia hizpide inoiz. Hotza egiten duenean hotz egiten duelako, bero egiten duenean beroagatik, euria ari duenean euriagatik eta hezetasunagatik, elurra, haizea… Egunerokoan sortzen duten trabez esaldiak trukatzen ditugu.

Tuláakalo’on ts’o’ok k t’aan yo’osal bix k’iin. Wa ke’ele’ ba’axten ke’el, wa ooxoje’ ba’axten ooxoj, yo’osal cháak, ch’uulil, síisil yéetel iik’. K t’aan yo’osal le chan talamilo’ob ku taasik le jejeláas k’iino’obo’.

Noizbehinka jabetzen gara eguraldia aldatu dela. Iragarritako klima aldaketa. Eta datuek erakusten dute Europarako egindako klima bilakaeraren aurreikuspenetan jasotako joerak betetzen ari direla Euskal Herrian ere. Ikerlariek ondorioztatu dute gurean klima aldaketak hiru ondorio izanen dituela: tenperatura igoerak, uholdeak eta lehorteak.

Yaan k’iine’ k tuukul yo’osal bix k’iin, k ilike’ ts’o’ok u k’eexel. T’aano’ob yéetel xooko’ob yo’osal k’iine’ ku ye’esiko’ob yéetel ku ts’áa’iko’ob ojéeltbil xan léeyli’ táan u k’eexel xan tu noj lu’umil Euskal Herria(País Vasco) je’ex tu noj lu’umil Europa. Ajxooko’obe’ ku ya’aliko’ob yaan óoxp’éel noj ba’alo’ob ku taal yéetel ku talamkúunsiko’ob k kuxtal je’ex: U jach táaj ooxotal, buulul yéetel senkech yáax k’iin.

Nafarroako Gobernuak klimaren bilakaerari buruz egindako ikerlanean hiru fenomenoak baieztatu ditu. Hidrografia aldetik Nafarroa bitan banatzen da, Kantauri itsasora, Atlantikora, isurtzen duten ibaiak eta Mediterraneora isurtzen dutenak. Gure ibarreko mendi batzuk ur banaketa lerro horren zati dira. Aipatu ikerketaren arabera, berotze handiagoa gertatu da tenperatura maximoetan Kantauri isurialdean, Pirinioetako ibarretan eta ur banaketa lerrotik hegoaldera kokaturiko ibarretan. Iruñetik behera berotzea jaitsi egiten da. Bestalde, tenperatura minimoen bilakaera homogeneoagoa da Nafarroa guztian.

Yo’osal le xooko’ob beeta’ab ti’ le k’iino’ob tumeen u jala’achil u kaajil Navarra ku ye’esiko’ob u jaajil yo’osal le ba’alo’ob jela’antak ku yúuchul yéetel le k’iino’obo’. Yéetel bix anik le ja’o’, ka’ap’éel bix u jaats, le áalkab ja’ ku máan tak Cantábrico, Atlantico yéetel k’áak’ náab. U  k’áaxilo’ob k k’óome’ ti’ xan yaan tu’ux ku máan u ka’a jaats’ le ja’obo’. Xooko’obe’ ku ye’esiko’ob ts’o’ok u jach chokotaj Cantábrico yéetel k’óomo’ob yano’ob tu nojolil u jaatsil ja’. Tu kaablil u noj kaajil Iruñea(Pamplona) ku chan éemel u chokojil le yóok’ol kaabo’. U p’éelili’ bix u bin u k’expajal u chokojil Nafarroa(Navarra).

Datuek ikerlariei esan diete 1980tik aurrera nabarmen handitu dela egun beroen eta gau beroen kopurua. Gainera, mende hasieratik urte askotan igo da egun eta gau beroen portzentajea, %50etik  %80ra, 1961-1990 urteekin alderatuta. Beste datu bat, 1990az geroztik, askoz ere urte gehiagoetan izan dira bero boladak. Gainera, azpimarragarria da bero boladak luzeagoak izan direla. 2003ko bero boladak 18 egun iraun zituen. Ondoren ere izan dira bero boladak: 2013an eta 2015ean. Bestetik, gurean ohikoa izaten da neguko gau izarratuen ondoren izotza egitea eta dena txuri argitzea. Aipatu ikerketaren arabera izotz egunen kopuruak behera egin du nabarmen joan den mendeko 90eko hamarkadatik aurrera.

Ti’ xooko’ob beeta’ano’ ku ye’esiko’ob ti’ ajxooko’obe’ ti’ u káajbal u ja’abil 1980 u jach yooxoj yéetel u chokojil yóok’ol kaabe’ jujunp’íitil u bin u ya’abtal. Ti’ u káajbal le ja’abo’oba’ k ilik ts’o’ok u bin u jach chokotaj le k’iino’ob yéetel le áak’abo’ 50%, tak 80%, ti’ u ja’abil 1961-1990. Ti’ xan u ja’abil 1990 leeyli’ xan jach tu beetaj senkech ooxoj. U jach óoxojil ti’ u ja’abil 2003 xáanchaj 18 k’iino’ob. Beeyxan ti’ u ja’abil 2003 yéetel 2015. Ti’ xan k k’óome’ suuka’an u saastal yéetel sak chich síis le ken ts’o’okok wa le ken máanak u áak’abil eek’o’ob. Xooko’ob beeta’ane’ ku ye’esiko’ob ts’o’ok u p’íittal k’iino’ob siistak ti’ u ja’abilo’ob 90.

Laburbilduz, bilakaera joerek aurreikusten dute tenperaturak igoko direla, ugarituko direla bai bero boladak, bai egun eta gau beroak eta izotz egun gutxiago izanen dela. Gainera, prezipitazio-erregimena Mediterraneoaren antzekoa bihurtuko da, hau da, aldakortasun handiagoa denboran eta euri motetan; dena den, badirudi, urteko prezipitazio maila konstante mantenduko dela, %5-10eko jaitsierarekin. Euria kontzentratuago egiteak, jakina, uholdeak dakartza. Hemen edo arroan behera, Ebro ibarrean. Bero boladak edo lehorraldiak luzeagoak izanen dira.

U bin u k’eexel k’iino’obe’ ku beetik u jach yantal ooxoj, u jach chokotaj k yóok’ol kaab, k áak’ab yéetel u yiibil u chich síisil k yóok’ol kaab. Yéetel xan u jach jelpajal bix k’iino’ob, cháako’ob, kex tumeen mantats’ kun k’áaxal ja’ ti’ junp’éel ja’ab yaan u chan p’ittal mi kex 5-10 %. U jach k’aaxal ja’e’ je’el xan u beetik u buulul u k’óomil Ebro yéetel xan je’el u senkech xáantal ooxoj yéetel yáax k’iin.

Gertu ere bi ondorio izanen ditugu klima aldaketagatik. Poloen urtzearekin itsasoaren maila igoko da, eta gaur egun ezagutzen dugun kostaldean ondorio handiagoak utziko dituzte olatuek. Kantauri itsasoko hondartzak inguru ahulenen artean kokatu dituzte ikerlariek. Bestetik, urte guztian elurrez eta izotzez estalitako Pirinioetako parajeak, glaziarrak, 30 urtetan desagertuko dira.

Naats’ xan ti’ toone’ yaan u yantal xan ka’ap’éel talamilo’ob yo’osal u senkech k’expajal le k’iino’obo’. U yiibil chich síise’ yaan u beetik u ka’antal u ja’il k’áak’ náab yéetel u k’askúuntik wa u loobintik u jáal k’áak’ náab je’ex u k’áak’ náabil Cantábrico beey u ya’aliko’ob ajxooko’ob. U láak’ ba’al xane’ u síisil kúuchil pirenaicos yéetel u sa’atal u jach chich síisil ichil 30 ja’abo’ob.

Gizarte- eta ekonomia-inpaktuak

Jejeláas talamilo’ob

Klima aldaketak ingurumenean ondorioak eraginen ditu. Baina baita jendearengan eta ekonomian ere. Ekosistemetan izanen diren inpaktu horien ondorioz munduan barna hainbat ondorio izanen dira, esaterako: biodibertsitatea galduko da eta azaleko eta lurrazpiko ur baliabideak gutxituko dira. Horrek eragin zuzena du nekazaritzan eta abeltzaintzan: plagak, lurren higadura… Hau da, klima aldatzean milioika pertsonen elikadura iturriak arriskuan egonen dira edo, okerrenean, desagertu eginen dira. Bestela esanda, gosea. Eta elikadura desegoki bati lotutako gaixotasunak. Jende gehiago hilko da. Baina aipatutako ur faltarena ere arazo larria izanen da milioika pertsonarendako eta haien osasunarendako. Osasuna guztiok balio handitzat dugu. Eta klima aldaketak arriskuan jarriko du gu guztiona.

Yo’osal le ba’alo’ob táan u taal u yúuchul yéetel u k’éexel k’iino’. Ku talamkúunsik u kuxtal wíinik yéetel bix u kuxtal. Le talamilo’ob yo’osal k yóok’ol kaaba’ je’el u jach talamkúunsiko’ob tuláakal ba’alo’ob ts’a’an wey yóok’ol kaaba’. Le ba’alo’oba’ ku talamkúunsiko’ob xan paak’al, u meyajta’al wakax: talamilo’ob/loob, u k’astal lu’um yéetel wi’ijil, beeyxan k’oja’anilo’ob. Yaan u kíimil ya’ab wíinik. U mina’antal ja’ yéetel le ba’alo’ob ku yúuchul yéetel u k’eexel k’iino’obe’ jach talam u ti’al u kuxtal ya’ab wíinik yéetel u toj óolal. Toj óolale’ jach noj ba’al u ti’al k kuxtal.

Gehitu horri ekosistemetan izanen diren aldaketa handiak: beroaldiak, lehorteak, muturreko euriak, uholdeak, luiziak, aire kutsadura… Aurreko guztiaren ondorioa da hainbat herrialdetan ekonomia hazkundea motelduko dela, pobrezia handituko dela. Hau da, klima aldaketak gosetea ekarriko du munduko txoko askotara. Eta, ondorioz, bizimodu hobearen bila pertsonek migratu eginen dute. Bestelako ondorioa da baliabideak eskuratzeko eta kontrolatzeko sortuko diren gatazkak. Ura da haietako bat.

Yo’osal xan le talamilo’oba’ yaan u beetik u jach yantal ooxoj, yáax k’iin, k’a’ankach cháak, buulul  yéetel u láak’ talamilo’ob. Yaan u taasik wi’ijil ti’ k yóok’ol kaab yéetel xan u beetik u bin máak táanxel kaajilo’ob, táanxel lu’umilo’ob u ti’al u kaxtiko’ob utsil kuxtal, beeyxan u yantal talamilo’ob yéetel le ba’alo’ob yaan to’on wey yóok’ol kaab je’ex ja’.

Klima aldaketak natur baliabideen agortzea ekarriko du eta, horrekin batera, nekazaritzaren errendimenduaren beherakada. Ondorioz herrialdeen arteko desoreka handiagoa izanen da. Eta abiapuntua argia da: herrialde batzuk ahalmen txikiagoa dute ondorio horiei guztiei aurre egiteko. Nekazaritzan eta abeltzaintzan klima aldaketak izanen dituen eraginak agerikoak dira. Baina basoetan ere izanen dira aldaketak, basoari lotutako jarduera guztiei eraginez. Eta itsasoan, arrantzari eraginez. Industriak dauden kokaguneak klima aldaketaren ondorioz pertsonendako bizigarriak izaten segituko dute? Nola jokatuko du energiaren sektoreak? Energia berdea etiketa bat baino gehiago izanen da? Eta finantza zerbitzuak zer inpaktu jasoko dute klima aldaketarekin. Argi dagoena da klimak eragindako ondorioak larriagoak izatean zailagoa eta garestiago izanen da hainbat tokitan ondasunak aseguratzea. Ironikoki, klima aldaketari ekarpenik egin ez dioten herrialdeak pairatzen hasiak dira dagoeneko ondorioak.

U senkech k’expajal bix k’iino’obe’ je’el u jach taasik talamilo’ob je’ex u xu’ulsik ba’alo’ob ts’a’anto’on wey yóok’ol kaab yéetel paak’al. Je’el u talamkúunsik u kuxtal noj lu’umo’obe’. Yaan noj lu’umo’ob ma’ tono’ beeytal yéetel le talamilo’oba’. Ku beeytal k ilik le talamilo’ob yo’osal u k’expajal bix k’iino’ob yéetel paak’al yéel xan u tséenta’al wakaxo’ob. Yéetel xan talamilo’ob ti’ ka’anal k’áaxo’ob. Ti’ k’áak’ náab. Leeyli wáa yaan u meyajta’al le nojoch kúuchilo’ob ku talamkúunsiko’ob wa ku loobintiko’ob bix u k’expajal k’iino’ob. Bix kun meyaj u láak’ kúuchilo’ob. Ba’ax u láak’ talamilo’ob ken u máanso’ob le nojoch kúuchilo’ob ku meyajtiko’ob taak’in yo’osal bix u bin u k’expajal k’iino’ob. U jaajile’ yaan u jach talamtal kuxtal le ken talamchajak bix le k’iino’obo’. Noj lu’umo’ob ma’ u beeto’ob mix ba’al u ti’al u yáantajo’ob ti’ bix u k’expajal k’iino’obe’ táan u yiliko’ob talamilo’ob ti’ u kuxtalo’ob.

Goian aipatutako guztiari genero ikuspegia gehitzen badiogu zein litzateke emaitza? Ziurrenik klima aldaketak ez die berdin eraginen gizonezkoei eta emakumezkoei. Eta nola eraginen dio klima aldaketak hizkuntza ekologiari? Hainbat faktorek bat egitearen ondorioz gaur egun munduko makina bat hizkuntza desagertzeko zorian daude. Klima aldaketak eragindako migrazio batek edo ekosistema baten suntsiketak hizkuntza komunitateak desagerrarazi edo mundu-ikuskera gabe utzi ditzake.

Wa ka’ t’aanako’on xan yo’osal u kuxtal xíib wa ko’olele’, ba’ax je’el k ojéeltike’ 

U k’expajal k’iino’obe’ mi jela’an kun talamtal ti’ ko’olel yéetel ti’ xiib. Ba’ax túun talamil ku taasik ti’ k t’aan. Jejeláas ba’alo’ob yéetel talamilo’obe’ je’el u beetiko’ob u sa’atal jejeláas t’aano’ob yaan wey yóok’ol kaabe’. U k’expajal k’iino’obe’ je’el u talamkúunsik yéetel u beetik u sa’atal ya’ab t’aano’ob yéetel bix u kuxtal le máaxo’ob ku bino’ob táanxel lu’umo’obo’.   

Gure ibarrean, Sakanan, fosilak opatzeko toki aproposa da. Ugarien agertzen dena harri txiki borobil bat da, bere gainean itsas izar bat duena. Euskal Herria garai batean itsaso tropikal baten hondoa izan zenaren lekukotza da. Planetan izan diren klima aldaketak naturak eragindakoak izan dira. Azken honena ez, ardura osoa gurea da.

Ti’ k k’óomil Sakana ku beeytal u kaxta’al úuchben ba’alo’ob wa oochelo’ob p’ata’ano’ob ti’ tuunich. Le jach kaxta’ano’ junp’éel wóolis tuunich yéetel u eek’il k’áak’ náab yaan yóok’ol. Ku ts’a’ik ojéeltbile’ úuche’ u noj lu’umil Euskal Herria u taamil k’áak’ náab ka’achij. U jelpajal bix k’iino’ob ti’ k yóok’ol kaab yaan ba’al u yil yéetel le ba’alo’ob yaan to’on wey k yóok’ol kaaba’. Ba’ale ti’ to’on xan yaan u páajtalil k kaláantik.

Alfredo Alvaro Igoa

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *