Ama hizkuntza edo lehen hizkuntza / Na’tsil táan wa yáax t’aan

Ama hizkuntza edo lehen hizkuntza
Unescok izendatuta, otsailaren 21a Ama Hizkuntzaren Nazioarteko Eguna da.

Na’tsil táan wa yáax t’aan
21 ti’ febrero: u máank’iinal na’tsil t’aan jets’a’an tumen Unesco

Nazioarteko erakundeko arduradunek, gizarte jasangarriak izateko, kultura aniztasunari eta eleaniztasunari garrantzia aitortu diete. Munduko hizkuntza aniztasunaren aldeko aldarria da egun hori. Globalizazioaren eskutik hizkuntza hegemonikoek indar handiagoa hartu dute eta munduko hizkuntza aniztasuna gero eta arrisku handiagoan dago. Unescok dioenez, bi astetik behin hizkuntza bat desagertzen da.

Máax jo’olintik le múuch’a’ ts’o’ok u chíimpoltik u k’a’analil u ya’abil miatsil yéetel jejeláas t’aano’ob.  Le máank’íinala’ ku k’áajsikto’on ya’ab t’aan yaan, yéetel xan séeb táan u bin u sa’atalo’ob tumen yaan t’aano’ob sáansamale’ ku ya’abtal máax t’aanik.

Ku ya’ak Unescoe’ láalaj ka’ap’éel p’is k’íine’ jump’éel t’aan ku xu’ulul. 

Erakundeak berak aitortu duenez, “ama-hizkuntzek duten garrantzia ulertzeari esker, horietan oinarritutako hezkuntza eleanitzaren arloan lorpenak lortu dira, bereziki lehen ikasketetatik eta eremu publikoan eboluzionatzeko konpromiso gero eta handiagotik”. Bestalde, Unescok berak dioenez, “gizarte eleaniztunak eta multikulturalak beren hizkuntzen bidez existitzen dira, ezagutza eta kultura tradizionalak modu iraunkorrean transmititzen eta zaintzen dituztenak”.

Láayli’ le múuch’a’ ku chíimpoltik “tumen ts’o’ok u na’ata’al u k’a’analil na’tsil t’aano’obe’, táan u yúuchul meyaj yo’osal jejeláas t’aano’ob tia’al u k’ajóolta’al tuláakal tu’ux. Unesco ku ya’alike’ “miatsilo’ob tu’ux asab t’aano’ob yaani’, yéetel jejeláas máako’ob ku táakpajali’ ; tuukulo’ob yéetel na’ato’ob ma’atech u sa’atal, ba’ale’ u ts’áabal k’ajóoltbil”

Bi hegemoniko Euskal Herriaren kasuan bi hizkuntza hegemonikoren eraginpean gaude: frantsesa, iparraldean, eta gaztelania, hegoaldean. Testuinguru horrek guztiak gure hizkuntzari, euskarari, eragiten dio. Mendetan gure gainean dauden estatu-nazioek beraien hizkuntza hegemonikoa ezarri dute. Esan daiteke XIX. mende bukaera edo XX. mende hasierara arte ez zutela lortu. Ordura arte euskal herritar gehien-gehienen artean ama hizkuntza, lehen hizkuntza, euskara zen. Baina betidanik izan dira elebidunak. Frantziaren eta Espainiaren hizkuntza politikaren ondoren, gaur egun, Euskal Herrian ez dago euskara soilik dakien pertsona bakar bat bera ere. Dauden elebakar bakarrak soilik frantsesa edo gaztelania dakitenak dira. Bi konstituzioek hizkuntza horiei aitortza osoa egiten diete. Ondorioz, pertsona elebakar horiek beraien hizkuntzan bizitza normala egin dezakete eguneko 24 ordutan. 

Ichil ka’ap’éel t’aano’ob

Ti’ país Vasco wa Euskal Herria yaano’on ichil ka’ap’éelil t’aan: francés, ti’ xaman; yéetel káastelan ti’ noojol. Le je’ela’ yaan ba’ax u yil yéetel k t’aan: Euskera. Úuche’ le noj lu’umilo’ob yaan k tséelo’ taak ka’aj k k’eex k t’aan, ba’ale’ ma’ úuchi’ tak táan u ts’o’okol siglo XIX wa u káajbal siglo XX. Ti’ le súutuko’, k na’tsil t’aane’ Euskera, leti’ k yáax  t’aan; ba’ale’ yaan xan máax ku t’aanik u ka’ap’éelil t’aan. Ka’aj ts’o’ok jump’éel meyaj beeta’ab tumen Francia yéetel Españae’ ma’ p’áat mixjuntúul máak chéen Euskera ku t’aaniki’. Le máax t’aanik chéen jump’éel t’aane’  ku t’aanik francés wa káastelan. Ti’ u ka’ap’éelil áalmaj t’aane’ ku chíimpolta’al le t’aano’oba’. Leo’olale’ máax ku t’aanik chéen jump’éel t’aane’ mina’an talam ti’.

Estatuen hizkuntzen lege markoari erreparatuta, Frantziak oso estu hartu ditu bere lurraldeko hizkuntzak eta apenas dute lege aitortzarik alsazierak, bretoierak, katalanak, okzitanierak, korsikerak eta euskarak. Espainian gaztelania da hizkuntza ofiziala eta herritarrek haiek jakiteko eginbeharra eta erabiltzeko eskubidea dute; eta galiziera, katalana eta euskara ere ofizialak dira zein bere eremuan eta herritarrek haiek jakiteko eskubidea dute; asturiera edo aragoiera, berriz, ez dira ofizialak.

Ichil jejeláas áalmaj t’aano’obe’, ku chíimpolta’al  ya’ab t’aan ichil Francia je’el bix alsaciano, bretón, catalán, occitano, corso yéetel euskera. Españae’ káastelan ku t’a’anal: u kaajnáalobe’ yaan u páajtalil u k’ajóoltiko’ob yéetel u t’aaniko’ob; gallego, catalán yéetel euskerae’ yaan xan tu’ux jets’a’an tu’ux kun t’a’anal; beyxan u káajnalobe’ yaan u páajtal u yojetko’ob. Ba’ale’ ma’ bey u yúuchul yéetel asturiano wa aragonés.

Euskara

Esan bezala, pertsona elebidunak ere bagaude eta haietako hainbatek etxetik bi lehen hizkuntzak jaso dituzte: euskara eta frantsesa edo gaztelania. Gure ibarrean, Sakanan, 20.000 pertsona bizi gara eta %40 euskalduna da, %16,3 elebidun-hartzailea da (euskara ulertzen du, baina hitz egiteko zailtasunak ditu) eta %43,7 erdalduna da (gaztelaniaz hitz egiten du; ez du euskara ulertzen). Azken horretako askok euskara ikastetxean ikasi dute, edo helduak izan direnean ikasi dute euskara.

Euskara

Je’el bix ts’o’ok a’aliko’, yaan máak chéen jump’éel t’aan u yojel yaan xan  ti’ u yotoch tu kanaj ka’ap’éel t’aan: euskera yéetel francés wa káastelan. Waye’, Sakana, 20. 000 máak kaja’ano’on; yaan óoli táanchumuk (40%) u yojel euskera yéetel káastelan, yaan 16.3% ku na’atik euskera, ba’ale’ talam ti’ u t’aanik. 43.7 % ku t’aanik kaastelan, ba’ale’ ma’atech u na’atik euskera. Ti’ le je’eloba’ yaan máax ts’o’ok u kanik euskera ti’ u najil xook wa le kan ch’i’ijik.

24 orduak euskaraz bizitzea zailagoa da mendetan azpiratua izan den hizkuntza batean. Baina badira herriak zeinetan bizi diren pertsonen %70etik gora euskara dakiten eta haietan hizkuntza bizirik dago, kalean entzuten da. Hori horrela suertatzen den herri eta tokiei arnasguneak deitzen diegu, hizkuntza bizi mantendu eta egunero biziberritzen delako han.

Tia’al máak ku t’aanil euskerae’ óoli chan talam u kuxtal ichil tu’ux ma’atech u t’a’anal, ba’ale’ yaan kaajo’ob tu’ux óoli tuláakal máak ku t’aanik. Ti’ le kaajo’obo’ euskerae’ kuxa’an, ku yu’ubal je’e tu’uxake’. Le kaajo’obo’ k’a’ana’an tia’al Euskera tumen ti’ ku t’aanli’ yéetel ti’ ku ch’a’ik u muuk’ sáansamali’.

Gure ibarrean ere harrera egin diegu beste lurralde batzuetako pertsonei. Gaur egun, besteak beste, arabiera, tamazigtha, bulgariera, txinera, urdua, wolofa, serera, mambara, kitxwa, alemanera, errumaniera, portugesa, Brasilgo portugesa, katalana, kaloa edota italiera hitz egiten duten pertsonak bizi dira Sakanan. Ondorioz, hizkuntza eta kultura aldetik ibar gero eta anitzagoa gara.

Way k lu’uma’ ts’o’ok k’amik u láak’ kaajilo’ob. Yaan máax ku t’aanik árabe, tamazigth, búlgaro, chino, urdu, wolof, serer, mambar, kitxwa, alemán, rumano, portugués, portugués brasileño, catalán, calo wa italiano ichil uláak’ t’aano’ob. Le o’olale’, junp’éel tu’ux asab t’aan yaani’ yéetel jejeláas miatsilo’obi’.

Ohar bat. Pertsona helduei estatuek soilik frantsesa eta gaztelania irakasten diete dohainik. Euskara ikasi nahi duen edozein pertsonak, hangoa edo hemengoa izan, pagatu egin behar du. Ekonomia traba ez izateko, ibarreko udalek  dirulaguntza ematen diete euskara ikasi dutenei.

Nota: ti’ nukuch máax tak u kaanik euskerae’ noj póoplile’ je’el u ka’ansik ti’ xma’ bo’olil; ba’ale wa uláak máak tak u kaanike’ k’abéet u bo’ol. Tia’al ma’ u tojoltale’ noj póopile’ ku yáantik le máax ts’o’ok u kanik euskera.

Zer egin?

Testuinguru horretan euskara moduko hizkuntza gutxitu batek dituen karta apurrak jokatu behar ditu. Horregatik, tokiko erakundeen bidez, hizkuntza eta kultura berriak ekarri dituztenei beraien lehen hizkuntzari eustea animatzen zaie. Baina, aldi berean, lurraldearen berezko hizkuntzara, euskarara hurbiltzeko gonbidapena egiten zaie. Euskarara hurbilduta komunitateko kide izateko lagungarri izanen zaielako. Ohikoena izaten da haien seme-alabek euskararekin lehen harremana hezkuntza sistemaren bidez izatea. Herri horietan helduek eguneroko bizitzan eta lanean topo egiten dute euskararekin.

Ba’ax yaan k beeti’

Jump’éel t’aan je’el bix euskera k’abéet u múuk’ansikubáaj: le o’olale’ k meyaj yéetel máax táan u ts’aik u yóol ti’ yáax t’aan yéetel miatsil; ba’ale’ k payal t’aaniko’ob tia’al u náats’alo’ob ti’ k t’aan: euskera, tumen ichil le je’elo’ je’el u yu’ubikuba’ob beey k kaaje’. Ba’ax suuke’ paalal ka u yáax yu’ubo’ob yéetel u kano’ob euskera ti’ u najil xook. Ti’ le kaajobo’ nukuch máake’sáansamal ku t’aaniko’ob euskera ich u taanajo’ob wa tu meyajo’ob.

Mezu horiek zabalduz, euskara hemen dugula eta kultur ondare hori mantendu eta biziberritu nahi dugula adierazten ari gara. Pertsona eleanitzak izanik, euskaraz bizi eta funtzionatu nahi dugula. Dagoeneko bagara Unescok dioen gizarte “eleaniztun eta multikulturala”, eta euskaran oinarritutako hezkuntzaren bidez hizkuntzaren ezagutza gero eta handiagoa da. Gaur egun gure ibarrean haurren %85 euskarazko ereduan daude izena emanda (gaztelania eta ingelesa ere ikasten dituzte). Ezagutza unibertsalerantz goaz, erabilera beste kontu bat da. Hor dugu orain erronka.

Ichil tuláakal le je’ela’ táan k chíimpoltike’ euskerae’ kuxa’an yéetel k’áat ka yaanak u muuk’ tumen jump’éel siibal ti’ k ch’i’ibalo’ob. Jaaj k ojel u láak’ t’aano’ob ba’ale’ to’one’ k k’áat kuxtal yéetel euskera. Je’el bix ya’ak Unescoe’ ya’ab t’aan k’ajóol yéetel jejeláas miatsil yaanto’on, yo’osal xook ichil euskerae’ asab máak táan u kanik. Bejlae’ 85% ti’ k paalal ku xooko’ob ichil euskera (táan u kaniko’ob xan káastelan yéetel inglés). Táan u yaantal k na’at ti’ jejeláas ba’aloob, chéen k’abéet kanik xan tu’ux yéetel ba’ax súutukil k meyaj yéetel le ba’ax ts’o’ok kaniko’.

Hirugarren hizkuntza hegemonikoa

Jakina, mundu guztian bezala, ingelesaren hegemoniaren eragina ere gurera iristen da. Gure hizkuntza biziberritzen nahikoa lan dugu. Hegemonikoen arteko lehia ez da gure kontua. Britainia Handirik gabeko Europa batean, hemendik aurrera bitxia izanen da Europar Batasunean agintariak elkarrekin zein hizkuntzan ariko diren ikustea: ingelesez hitz egiten segituko dute? Edo kontinenteko hizkuntza hegemonikoren batera aldatuko dira? Frantziako ministroren bat hasi da bere hizkuntza aldarrikatzen.

U yóoxp’éelil t’aan

Je’e bix u láak’ tu’uxe’, inglese’ ku k’uchul tak waye’. Yaanto’on meyaj k mu’uk’ansik euskera, ba’ale’ k ojel inglese’ táan séeb u bin xan. Chéen wa k ilik u noj lu’umil Europae’, wa mina’an Gran Bretañae’ : ichil ba’ax t’aanil kun tsikbal u nojpóopilo’ob. Yaan wáaj u t’aano’ob ich inglés wa yaan u k’exiko’ob ti’ u láak’ t’aan. Yaan juntúul u nojochil ti’ Francia ts’o’ok u káajsik u mu’uk’ansik u t’aan xan.

Mundu guztiak elkar ulertzeko erabiltzen duen hizkuntza hegemonikoa da ingelesa. Eta horren jakitun, lehendik zeuden euskara baztertzeko diskurtsoak eguneratu egin dituzte pertsona eta alderdi batzuek. Gure erkidegoan, Nafarroan, jende hori agintean izanik hezkuntzako euskararen ereduaren gorakada moteltzeko ingelesean oinarritutako hizkuntza eskaintza egin zuten. Edo gobernuko edo udal batzuetako lanpostu batzuetan lanera sartzeko prozesuetan hizkuntzen ezagutza oso desberdin baloratu da, ingelesa, frantsesa edo alemana euskara baino gehiago puntuatuz.

Bejlae’ je’e tu’uxake’ ku t’a’anal inglés, jump’éel t’aan jach k’a’ana’an tuláakal tu’ux. Le o’olale’ yaan máak ts’o’ok u k’exik u t’aan yo’osal euskera. Ti’ k kaajale’, Navarra, le nojpóopil u p’ekmaj euskerae’ jo’op u ya’aliko’ob inglese’ más k’a’ana’an ti’ euskera tumen tu yilajo’ob ya’ab máak táan u kanik k t’aan. Yaan xan wa tu’ux u kúuchil meyaj ku k’áata’al inglés, francés wa alemán, ba’ale’ euskerae’ ma’.

Trabak traba, gure lehen hizkuntzaren, euskararen alde egiten segitzen dugu. Etengabeko ekimen hori guretik munduko kultura aniztasunari eta eleaniztasunari egunero egiten diogun ekarpena da. Gure akats eta gabeziekin ere, gauza handiak lortu ditugu euskararendako. Eta gure ahalegina ikusita, gure artean bizi diren batzuek jabetu dira beraien sorterrian haien ama hizkuntzak zein egoera makurrean dagoen. Hizkuntza guztien beharra baitako Unescoren kultura aniztasun eta eleaniztasun helburuari eusteko. Munduko hizkuntza ekologiaren alde ari gara munduko makina bat tokitan, baita Yucatanen eta Euskal Herrian.

Kex yéetel le talamilo’oba’, láayli’ táan k meyaj yo’osal euskerae’. Le táan k beetik yo’osal múuk’ansik jejeláas miatsilo’ob yéetel t’aano’ob. K ojel yaan k’iine’ k beetik ba’al ma’ jach ma’alobi’ k ojel xan ya’ab ba’al u bineto’on: kex beyo’, ts’o’ok beetik ya’ab yo’osal euskera. Le tu yijalo’ob u láak kaajo’ob ka’a jo’op u tukultiko’ob xan bix anik u na’tsil t’aano’ob. Tuláakal t’aan yéetel miatsil k’abéet tia’al u yáantal ba’ax ku kaxtik Unesco: u chimpolta’al u jejeláasil t’aano’ob. To’one k ojel le unaj k beetik , beyxan ti’ u petenil Yucatán yéetel Euskal Herria.

Alfredo Alvaro Igoa

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *