Eguraldia hizpide / Bix u máan k’iin

Kultura guztiek eguraldia iragartzeko premia izan dute. Teknologia aurrerapenak momentuan ematen digu iragarpena gaur egun. Garain batean, ordea, natura behatuz egiten zituzten iragarpenak. Gurean ezagunenak tenporak dira, urtaro bakoitzeko iragarpena egiten dutenak. Baina hilegunak edo zotal egunak ere badaude.

Tuláakal miatsilo’ob k’abéetchaj u k’aóoltiko’ob k’iin. U ka’analil teknologiae’ ku séeb ts’áaikto’on bix anik k’iin bejla’e’. Ba’ale’, úuch ka’ache’ lelo’ ku yojéelta’al chéen yéetel u yila’al bix yóok’ol kaab. Le asab k’aóolano’ob wey k-lu’uma’ le k’aóola’ano’ob beey k’iino’ob (tenporak), ku ya’aliko’ob ba’ax kúun úuchul ti’ jejeláas k’iin. Ba’ale’ yaan xan xok k’iino’ob. (hilegunak o zotal egunak).

Gaur egun hedabideetan behin eta berriz opatzen dugu eguraldi iragarpena. Baina telefono adimendunekin eguraldi iragarpena poltsikoan dugu, nahi dugunean kontsultatzeko. Meteorologia zerbitzuek hainbat oinarri fisiko kontuan hartzen dituzte eguraldi iragarpenak egiteko. Gero mugikorreko pantailan eguneko ordu bakoitzean zein eguraldi izanen den ageriko zaigu zehaztuta. Irratian orduero informatuko gaituzte errepide egoeraz eta eguraldiaz eta telebistan eguraldiak gero eta tarte handiagoa hartzen du. Hori da gaur egun eguraldiarekin dugun harremana.

Bejla’ k’iina’ k-kaxtik juntéen yéetel uláak’ téen tsek yo’olal ba’ax kúun úuchul k’iin tu kúuchilo’ob juum. Ba’ale’ yéetel jult’aano’ob yaanto’on tsek k’iin ich chíimil eex, tia’al k-ilik je’el ba’axak súutukil. U meyajil k’iino’obe’ ku jach ch’áaiko’ob nu’uk ya’abkach ba’alo’ob tia’al u beetiko’ob u xookil k’iino’ob. Ts’o’okole’ tu táan jul t’aane’ ti’ kéen u ye’esto’on u jach t’aanil je’el ba’ax súutukil yo’olal ti’ k’iin. Ti’ radioe’ bíin kúun

k-áalbilto’on amal súutukman súutukil yo’olal bix anik tsek tia’al te k’iino’, ti’ televisione’ ku ts’a’abal asab súutukil ti’ k’iin. Lela’ u tsolil yanto’on bejla’e’ yo’olal k’iin.

Baina ez da beti horrela izan. Egungoaren moduko teknologiarik eskura ez zegoenean ere iragarpenak egiten ziren. Biziraupena eta ekonomia jokoan zuen nekazaritzan, abeltzaintzan, basogintzan eta merkataritzan oinarritutako gizarteak. Patatak noiz jaso eta garia noiz erein? Mandazainaren kezka: bihar pasatzeko moduan izanen da mendiko portua? Mekanizaziorik gabe, lan handia eskatzen zuten egitekoak ziren eta zeruaren menpe zeuden lanak ziren.

Ba’ale’ ma’ taats’ beey u yúuchulo’. Kex úuche’ mina’an túunben ba’alo’ob je’ex yaan bejla’a’, ku beeta’al tseeko’ob. Ti’ junp’éel kaaj tu’ux ku meyajta’al lu’um, wakax, paak’al yéetel koonol, lelo’oba’ yaan u yil yéetel u kuxtal máak yéetel u jóok’ol táanil. ¿Ba’ax k’iin ku mo’olol papas yéetel u pa’ak’al trigo? U tuukul ajmeyaj k’áaxe’: ¿je’el wa u páajtal u máan sáamal ti ich u bejil wiits? Xma’ mekanizacióne’, ku k’abéetchajal jach ya’ab meyaj yéetel yaan xan u yil ba’ax ku ye’esik ka’an.

Herri meteorologiak iragarpenak egiteko bere metodoak ditu. Horietako bat da hilegunak edo zotal egunak, Euskal Herriko hainbat herritan erabiltzen zena. Baina aitortu behar dut ez nuela metodoa ezagutzen eta haien berri Yucatandik jaso dudala, han ere erabiltzen baitute metodo hori. Horren arabera, ilbeltzeko edo urtarrileko lehen 12 egunetan egiten duen eguraldiari erreparatzen zaio eta, hurrenez hurren, halako eguraldia nagusituko da urteko hilabete bakoitzean. Bata, ilbeltza; bia otsaila… Hilabete bakoitzean nagusituko den haizea, euria eta eguraldiaren berri ematen du metodoak. Jose Mari Satrustegi etnografoak jaso zuen bere herrian, Arruazun, agorrileko edo abuztuko lehen 12 egunak zirela erabiltzen zirenak urteko iragarpena egiteko.

U k’iinil kaaje’ yaan u páajtalil tia’al u na’atik bobatil t’aan. Junp’éelil le je’ela’ k’aóola’an je’el bix yáax k’iin (hilegunak o zotalnegunak), meyajnaj ti’ jejeláas kaajo’ob yaan ichil u Lu’umil Vasco. Ba’ale’ je’el u páajtal in wa’alik ma’ in k’aóol ka’achil le tuukula’, tin wojéeltaj yo’olal tumen tin k’amaj tsikbalo’ob túuxta’abten tak’ Yucatán, tu’ux ku meyajta’al le je’ela’. Ku ya’ala’al, k’iine’ ku na’atpajal tu yáax k’iinilo’ob tak lajka’a ti’ enero yéetel le k’iino’ kúun ya’alik bin ba’ax kúun úuchul amal wináal ti’ junp’éel ja’ab. Jun, enero; ka’a, febrero… Etnógrafoe’ José Mari Satrustegui, tu molaj tu kaajal, Arruazu, te’elo’ ku ma’achal u yáax lajka’a k’iin ti’ agosto tia’al u beeta’al bobatil t’aan tia’al junp’éel ja’ab.

Ezagunena

Urtaro bakoitzean nagusituko den eguraldia iragartzeko balio dute tenporek. Horretarako, aldi bakoitzean hiru egun jakinetan dauden meteorologia faktoreei erreparatzen zaio, batez ere haizearen norabideari, tenperaturari eta prezipitazioari. Kontuan hartzen diren beste adierazle batzuk hodeiak, eguzkia, ilargia edota izarrak dira. Iragarpena egiteko asteazkena, ostirala eta larunbata hartzen dira kontuan. Egun bakoitzeko azterketaren emaitza hurrenkeran hilabete batekin lotzen da. 

Asab k’aóola’an

K’iino’ob (tenporak) ku meyaj tia’al bobat k’iin bíin paynumnak ti’ amal k’iin. Tia’al le je’elo’ ku táanilkúunsa’al le ku ya’alik yaan u yúuchul ichil óoxp’éel k’iin ti’ amal k’iin, je’el bix u juul iik’, u chokwil yéetel k’áaxal cháak. Uláak’ ba’alo’ob ku ye’esiko’ob xan bix u péek mu’uyalo’ob, k’iin, uj, wa éek’o’ob. Tia’al u beeta’al bobat t’aane’ ku ma’achal, mierkoles, viernes yéetel sábado. U náajalil u meyajil ichil junp’éel k’iine’ ku nu’upul ti’ junp’éel winal, je’el bix tsola’anilo’.

Udaberriko tenporak garizumaren bigarren astean izan ohi dira. Udakoak, Mendekostetik lehenengo astera edo Mendekostetik zortzi egunetara. Udazkenekoak irailaren 14tik hurrengo asteazkenean hasten dira eta, azkenik, neguko tenporak abenduaren 13aren ondorengo asteazkenean hasten dira. Irailaren 14a eta abenduaren 13a asteazkena bada hurrengo asterako uzten dira. Udaberriko eta udako tenporen datak mugikorrak dira Pazkoko ilargi betearen arabera mugitzen baitira.

K’iinilo’ob yáax k’iine’ ku lúubul tu ka’ap’éelil semanail ti’ yayaj óolal. Ti’ verano, tu yáax semanail ti’ Pentekostés wa tu waxak Pentekostés. Ti’ otoñoe’ ku káajal le mierkoles ku taalo’ tak 14 ti’ septiembre yéetel u xuuxile’, u k’iinilo’ob ke’elel wa invierno ku káajal uláak mierkoles ku taalo’ tak 13 ti’ diciembre. Wa 14 ti’ septiembre yéetel 13 ti diciembre ku lúubul mierkolese’ ku p’áatal tia’al le uláak’ semana ku taalo’. U k’iinilo’ob yáax k’iin yéetel veranoe’ ku péeko’ob, je’el bix u péek chup uj ti’ Paskua.

Gaur egun herri meteorologiako epe luzeko iragarpen ezagunenak gure artean tenporak dira, besteak beste, Pello Zabala fraideak, Jazinto Sagarna Gorbeiako artzainak eta Miel Sukuntzak  iragarpenak egin dituztelako. Tenporekiko interesa adin batetik gorako pertsonen artean mantendu dute, belaunaldi berriak zientzia datuetan oinarritzen baitira eguraldi iragarpenaren berri izateko.

Bejla’ te’ k’iina’, ichil to’one’, bobat t’aano’ob kex tso’ok u máan ya’abach k’iino’ob asab k’aóola’an tumen u máakilo’ob kaaj, tumen ichil uláak’ ba’alo’obe’ fraile Pello Zabala, u nojochil k’áaxil Gorbea Jazinto Sagarna yéetel Miel Sukuntza u beetmajo’ob bobat t’aano’ob. U najmal yo’olal k’iin p’áatal ichil nojoch máako’ob, tumen le túunben táankelemo’obo’ ku ch’a’nu’uktiko’ob ti’ u tsoolil miatso’ob tia’al u k’aóoltiko’ob bobat táano’ob.

Hainbat jenderen interesa sortzen dute tenporek. Jakin-mina sortzen diote beste hainbati. Baina iragarpen horien zientzia oinarri eta zehaztasun falta salatzen dutenak ere ez dira gutxi. Hala ere, bai hilegunak bai tenporak gure kultura ondarearen parte dira. Eta ondare horren parte dira ere eguraldi iragarpenerako beste bi metodo. Bata behaketan oinarrituta eta herri jakin batzuei lotuta. Halako herrian esanen dizute mendian lainoa gelditzen bada, hiru egunetara euria eginen duela. Edo beste herrian zehaztuko dute mendiari itsatsia dagoen lainoak haizea norabide jakin batetik jotzen duenaren adierazle dela… Materia gabeko kultur ondare aberatsa dira ere esaera zaharrak, eta haietako mordo bat daude eguraldiarekin lotuta.

K’iino’ob ku taasik najmal ti’ junmúuch’ máak. Ya’ab máax chéen u tak u yojéetiko’ob. Ba’ale’ ma’ junp’íito’ob ku takpoolo’obi’ tumen mina’an u muuk’ miats yéetel wa jach beey kúun úuchul bobat t’aano’ob. Chéen ba’ale’, xok k’iin je’el bix k’iine’ u ka’ap’éelale’ yaan u yil yéetel k-kuxtal beey k-ba’alba miatsil. Beey xan yaan u yil t-éetel uláak ka’apéel bobat t’aan yo’olal k’iin. Junp’éele’ ku meyaj ti’ ch’úuk yéetel chéen tia’al jayp’éel kaaj. Ti’ junp’éel kaaje’ je’el u páajtal u ya’alaltech wa ye’eb ku jéets’el ti’ k’áaxe’, ti’ óoxp’éel k’iine’ yaan u k’áaxal cháak. Wa ti’ uláak’ kaaj je’el u páajtal u ya’ala’altech ye’eb taak’al ti’ wiitse’ u k’áat u ya’al iik’e’ chéen ku taal ti’ junp’eel kúuchil… Beey xan k’ax t’aano’ob láayli junp’éel ayik’al ba’alba miatsil, yéetel yaan ya’ab je’el lelo’obo’ yaan ba’al u yil yéetel k’iin.

Klima aldaketan aipatutako iragarpen metodo guztiei eragiten ote die?

¿U kéexil kiine’, ku lóobiltik tuláakal ba’al ti bobat t’aano’ob ts’o’ok a’aliko’?

Eta, biharko zer eguraldi dugu?

Yéetel, ¿ba’ax k’iin yaanto’on tia’al sáamal?

Autor: Alfredo Alvaro Igoa

Traducción: Teresa de Jesús Pool Ix

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *