Bi urteren arteko ospakizunak / K’iimbesaj ichil ka’ap’éel ja’ab.

Gero eta homogeneoagoak diren ohiturak dituzte mendebaldeko gizarteek. Halako batean bizi gara eta hilaren hasierako jai egunak baliatuta etxe askotan jarriak daude eguberri argiak eta zuhaitza, besteak beste. Baina eguzkiari kultua egiten zion garai bateko gizarte haren arrastoak ere gelditzen dira oraindik gurean.

U kaajnáalilo’ob u noj lu’umil Europa’e’ junp’éelili’ bix suuka’an ti’ob u beetiko’ob ba’alo’ob wáa u kuxtalo’ob. To’on xane’ k kuxtal yéetel u tuukulil bix u kuxtal u noj lu’umil Europa, tumen k beetik ba’alo’ob ti’ik kuxta’al je’ex k jats’utskíiktin k otoch wáa u jol k otoch yéetel u jejeláasil mejen sáasilo’ob jejeláas u boonilo’ob yéetel k ts’áa’ik xan u che’e’il u k’iinil síijik yum k’uj wáa navidad.   

Ba’ale’ leyli’p’áatal le úuchben tuukul tu’ux ka’ach ku kili’ichta’al yum k’iin.

Neguko festen zikloaren barruan ditugu neguko solstizioko eta urte aldaketako ospakizunak. Esaera zaharrak hala dio: Santa Luzia, argitu orduko iluna (Santa Lucia, para cuando amanece oscurece). Argi ordu gutxi eta hotz handia dira neguko solstizio aurreko asteetako panorama. Euria, batzuetan elur bihurtuta, mendi gainetan, edo herriraino jaitsia ere bai.

Ti’ le ba’axo’ob k k’iimbesk ti’ u k’iinil ke’elilo’, k k’íimbesik jump’éel k’iin ti’ le ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom yéetel le áak’abo’ jach chowak yéetel u k’eexel ja’ab. Ku ya’alik u ts’íibil: Santa Luzia, argitu orduko iluna( Santa Lucia ka’alikil táan u sáastale’ táan u ejoch’e’ental).

Ma’ tu jach juul k’iin, jach yaan ke’elil ti’ le u yáax k’iino’ob ma’ayli’ káajak jump’éel k’iin ti’ le ja’ab tu’ux le k’íino’ jach kóom yéetel le áak’abo jach chowak. Yaan k’iine’ le cháako’ ku suutul wolis siis(nieve) ku yantal yóok’ol le wíits’o’obo’ yéetel ku sakkúunsik le kaajo’obo’.

Testuinguru horretan nekazaritza eta abeltzaintza nagusi zen gure aurrekoen gizartean etxeko lanak ziren nagusi. Eta horien artean aparteko garrantzia zuen txerria hiltzea. Neguko hotzak haragiaren kontserbazioa ahalbidetzen zuen. Baratzean zeuden aza eta porruekin asteetako dieta bilakatuko zen.

Ti’ bix u kuxtal le kaajnáalo’ob ku paak’alo’ob yéetel ku tséentiko’ob wakaxo’, jach yaan meyaj u ti’al beetbil tu yotocho’ob. Noj ba’al u kíinsko’ob k’éek’en. Ke’ele’ ku yáantaj u ti’al ma’ u k’astal le bak’o’. Yéetel xan berzas yéetel puerros yaan ti’ le kúuchil tu’ux ku paak’alo’obo’ yaan ti’ob u ti’al u jaanto’ob ya’ab k’iino’ob.  

Euskal Herrian garai honi lotutako makina bat ospakizun daude, gehienek ere elementu jakin batzuk oinarri dituztenak. Baina idatzi honetan gure ibarreko, Sakanako, ohiturei erreparatuko diegu. Neguko solstizioko ospakizunak Jesusen jaiotzarekin bateratu zituen eliza katolikoak. Hala, abenduaren 24ko eguerdian hainbat herritan haurrak etxez etxe kantu-eskean ibiltzen dira. Esaterako, Etxarri Aranatzen garai batean haurren bere aginaldoa pazkuan amores (por el amor de la pascua) eskatzen zuten. Lizarragan, berriz, etxez etxeko eskean hala esaten zuten: gaztein betzuk Gau Ona eitteko, fabores! (unas castañas castañas para pasar la Nochebuena). Garai batean jasotzen zituzten gaztaina, hur, intxaur eta bestelakoak goxoki eta diruak ordezkatu ditu gaur egun.

Ti’ Euskal Herria ya’ab ba’alo’ob ku k’íimbesa’al ti’ le k’iino’oba’. Ba’ale’ ti’ le ts’íiba’ yaan k t’aan yo’osal ba’axo’ob suuka’an ti’ u k’óomil Sakana. Najil k’uje’ tu p’éeli’kúunsaj u k’iimbesajil u k’iinil ti’ jump’éel ja’ab tu’ux le k’iino jach kóom yéetel le áak’abo jach chowak yéetel u k’iinil síijik Jesús. Bey túuno’ ti’ u k’iinil 24 ti’ u wi’ináalil diciembre’ ti’ jejeláas mejen kaajo’obe’ le chan xch’úupalal yéetel chan xi’ipalal ku máano’ob najil naj ka’alikil táan u k’aayiko’ob u k’aayil k’iimbesaj. Yaanchaj jump’éel k’iine’ te’ Etxarri Aranatz le mejen paalalo’ ku beeytal u k’áatiko’ob u bo’olil ka’alikil ku ya’aliko’ob: Pazkuan amores (Yo’osal u yaakunaj ka’a kuxlajik kili’ich Jesús). Lizarraga’e’ ka’alikil táan u máan molbil taak’ine’ ku ya’ala’al: Gaztein betzu Gau Una eittek favores! Meent uts a síike’ex to’on Castañas, castañas u ti’al k máansik u k’iimbesajil u áak’abil síijik yum k’uj). Tak ti’ le k’iino’oba’castañas, avellanas, nueces yéetel u láak’ ba’alo’ob ku k’amiko’ob ka’ach úuche’ k’e’ex ti’ob yéetel ch’ujuko’ob tak yéetel taak’in.    

Egun horretan haurrek gehien espero duten bisita helduko da herrira: Olentzero. Basotik jaisten den ikazkin tripaundia. Berak ekartzen ditu haur eta helduendako opariak. Herrietan harrera egin eta gurdiren batean igota herrian barna kalejiran eramaten dute, haur eta gurasoen segizioa lagunduta eta garaiko musikak girotuta. Olentzerori herri guztia erakutsi ondoren, haurrak harengana hurbildu eta beraien gauzez hitz egiteko aukera izaten dute. Goxoki poltsa batekin bueltatzen dira gurasoengana. Eta hurrengo goizeko opariekin amesten. Genero berdintasunaren lorpena izan da ohitura eguneratzea eta Olentzerorekin batera Mari Domingi emakumezkoa ere agertzea herrietako segizioetan. Garaiko kantu batean aipatzen zen emakumezkoa gorpuztuta ikusten dugu orain abenduaren 24an.

Ti’ le k’iin je’elo’ yaan u k’uchul xíimabaltibil le kaaj tumeen le máax jach pa’ata’an tumen chan xch’úupalo’ob yéetel chan xi’ipalo’ob: Olentzero. Aj polok chúuk ku yéemel ti’ le ka’anal k’áaxo’. Leti’ taasik le síibalobo’ u ti’al mejen paalal yéetel u ti’al nuuktako’ob. Ku k’a’amal yéetel ku xíimbalkúunsa’al ti’ kis buuts’ ti’ le kaajo’, ku láak’inta’al tumeen paalalo’ob, na’ob, yuumo’ob, yéetel u paaxil u noj k’iin. Le ken ts’o’okok u xíimbalkúunsa’al Olentzero ti’ tuláakal le kaajo’, yaan u páajtalil ti’ le mejen paalal u náats’alo’ob u ti’al u tsikbalo’ob yéetel. Paalale’ ku suuto’ob tu yiknáal u yuumo’ob yéetel u yo’och ch’ujuko’ob. Ku náayo’ob yéetel u síibalo’ob u ti’al u láak’ k’iin. U náajalta’al u keetel xíib yéetel ko’olele’ jump’éel ba’al táan u suukkíinsa’al ti’ kaajo’ob u ti’al beyo’ u chíikpajal juntúul ko’olel tyiknáal Olentzero: Mari Domingi, juntúul ko’olel ku chíikpajal ti’ junp’éel u k’aayil navidad k ilik ti’ jump’éel 24 ti’ diciembre.                   

Baina opariak jaso aurretik afaldu beharra dago. Abenduaren 24an mahaiaren bueltan familiak biltzen dira. Majo afaltzen da, gehiegi askotan. Ondoren, etxeko ohituraren arabera, kartetan, kantuan edo hizketan aritzen dira, bestela, telebista aurrean esertzen denik bada. Hurrengo eguneko bazkaria ere eder askoa izaten da.

Unaj u janalo’ob oknak k’iin ma’ayli’ u k’aamo’ob u siibalo’ob. Ti’ u k’iinil 24 tuláakal baatsilo’obe’ ku laj múuch’kubáa’ob tu bak’paachil mayak che’. Ku jaanlo’ob jach ki’. Le ken ts’o’okok u janalo’obe’ ku beetko’ob ba’ax suuk ti’ob je’ex u báaxtiko’ob buul, k’aay wáa tsikbal yaan xane’ ku kutal cha’an. Le janal ku jaanta’al ti’ u láak’ k’iino’ leyli’ jach ki’e’.

Aurten ezinezkoa izanen da, baina aurreko urteetan makina bat jende tabernaz taberna tragoak hartzera ateratzen da, afaldu aurretik normalean. Herrien arabera, abenduaren 24an edo 31n izaten da hori. Egun horietan tabernariek jateko mokadutxoak doan eskaintzen dizkiete beraien bezeroei.

Ti’ le ja’aba’ ma túun jo’olo’ob je’ex suuka’an ti’ob ka’achij, u jo’olo’ob u ti’al u bino’ob ti’ u kúuchil kaltal, óok’ot, ma’ayli’ janako’ob oknak k’iine’. Le ba’alo’ob tin yáax a’alajo’, suuka’an u beeta’al ti’ le kaajo’ob ti’ u k’iinilo’ob 24 yéetel 31. Ti’ le k’iino’ob je’elo’ le kúuchil tu’ux ku yuuchul kaltal yéetel óok’oto’ ku siiko’ob janal ti’ le jmaan janalo’obo’.  

Elementuak / Ba’alo’ob

Gurean solstizioetako ospakizunei lotutako bi ezinbesteko elementu sua eta ura dira. Udako eta neguko solstizioak lotzen zituen esaera jaso zuen Jose Mari Satrustegi etnografoak: Gabonetan txapan eta sanjuanetan plazan (por navidad en la chapa [fogon], y por San Juan en la plaza). Izan ere, garai bateko etxeetako sukaldeetan sua lurrean zegoen metalezko plantxa baten gainean egiten zen.

Wey noj lu’uma’ yaan ka’ap’éel noj ba’al yaan ba’al u yilo’ob yéetel u k’iimbesajil u k’iinil ti’ jumpéel ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom wáa chowak yéetel xan u k’iinil tu’ux le áak’abo’ jach chowak wáa kóom, k’áak’ yéetel ja’. J-Etnógrafo José Mari Satrústegui tu molaj le t’aano’ob ku múuch’ik u k’iinil jump’éel ja’ab jach chowak yéetel u k’iinil jump’éel ja’ab jach kóom: Gabonetan txapan eta sanjuanetan plazan( por naviad en la chapa[fogon] yéetel San Juan ti’ k’iiwik). Ti’ u k’óobenil najo’ob ka’ach úuche’ le k’áak’o’ ku beeta’al yóok’ol jump’éel plancha de metal yaan te’ lu’umo’.      

Garai batean Gabon gauean suak ere bere protagonismoa zuen. Propio aukeratutako enbor handiarekin egiten zuten sua herri batzuetan. Herriaren arabera izen desberdina hartzen zuen: supil, sukil, olentzero, enborra… Satrustegik berak etxean ezagututako ohituraren berri eman zuen: suaren onura familia guztiarendako izateko etxeko jaunak falta ziren edo bertan zeuden familiako kide bakoitzeko egur bat erretzen zuen. Jaungoikoa, Ama Birjina eta San Joserekin hasten zen eta ondoren, adinaren ordenaren arabera, familiako kideei zegozkion egurrak botatzen ziren sutara. Ameriketan zuen osabak urtero eskatzen zien beraren egurraz ez ahazteko. Sutara botatzen zirenak haurrek aukeratutako “egur politak” ziren.

Yaanchaj jump’éel k’iine’ le k’áak’o’ jach noj ba’al ti’ u áak’abil síijik yum k’uj. Yaan kaajo’obe’ ku yéeyiko’ob jump’éel nojoch chúun che’ u ti’al u t’abiko’ob u k’áak’il. Jejeláas bix u k’aaba’atikuba’ob je’el bix le kaajo’: Supil, sukil, olentzero, enborra. Satrustegi tu ts’áaj ojéeltbil le ba’axo’ob suuka’an tu k’ajóoltaj tu yotocho’: u ti’al beyo’ u yutsil le k’áak’o’ u ti’al tuláakal baatsil, u yumil le najo’ ku t’abik junts’íit si’ ti’ lalaj juntúulal ti’ le máaxo’ob yaan ichil u yotocho’ yéetel ti’ le máaxo’ob mina’ano’obo’. Ku káajal yéetel yum k’uj, ko’olebil, kili’ich José, le ken ts’o’okoke’ tu tsoolil u ja’abo’ob, ku ts’áa’ik le che’ob u ti’al elel te’ k’áak’o’. U ts’e’yuum ti’ yaan ti’ u noj lu’umil Ámerica’e’ ku ya’alik ma’ u tu’ubsa’al u si’ lalaj ja’ab. Le che’ob ku ts’a’abal te’ k’áak’o’ leti’e’ jats’utstako’ob yéeya’an tumen le mejen paalalo’obo’.

Solstizioko suaren eragina urte guztirako zen, horregatik beti hautsak estalitako inkerren bat egon behar zuen. Satrustegik azaldu zuenez, Arruazun su berria etxera Larunbat Santuko mezaren ondoren eta San Juan suen ondoren eramaten zuen bere amonak etxera. Guztiak galdutako ohiturak, memorian gordetzen ditugunak.

U múuk’ u k’áak’il ti’ u k’iinil le ja’ab tu’ux jach chowak wáa kóom k’iin, wa jach kóom áak’ab  yéetel chowak le k’iino’ u ti’al tuláakal ja’ab, le o’olale’ mantats’ yaan ti’ob jun xeet’ chúuk.

Satrústegui tu ya’alaje’ ti’ Arruazu, u chiiche’ ku bisik tu yotoch le túumben k’áak’ ku t’a’abal,ti’ u k’áak’il San Juan le ken ts’o’ok u misa’il sábado santo. Tuláakal le úuchben ba’alo’ob suuk u beetko’ob ka’acho’ chen ti’ u tuukulo’ob p’áatal.  

Solstizioarekin lotura duen beste elementua ura da eta berari lotutako ohiturak bizi-bizi daude neguko solstizioan.

Le u láak’ ba’al yaan ba’al u yil yéetel u k’iinil ti’ jumpéel ja’ab tu’ux le k’iino’ jach kóom wáa chowak yéetel xan u k’iinil tu’ux le áak’abo’ jach chowak wáa kóom, leti’e’ ja’o’ yéetel le ba’alo’ob xan suuka’an u múuch’lo’ ti’o’ jach kuxa’ano’ob ti’ u k’iinil le ja’ab tu’ux k’iine’ jach kóom yéetel áak’abe’ jach chowak.

Urtezaharra / Ch’ija’an áak’ab

Urtean 18 urte betetzen dituzten gazteek beraien ospakizun handiak, kinto egunak, inauteriekin batera ospatzen dituzte. Gero eta gazte gutxiago dagoenez eta kinto eguneko eskean herri guztira iristen ez direnez, Etxarri Aranazko kintoak eske errondan aritzen dira urteko azken egunean, inauterietako beraien festa finantzatzeko diru eske. Ikusiko dugunez, ez dira data aipagarri honekin kalera ateratzen diren kinto bakarrak.

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *