Eta, azkenean, esnatu zen / Le ka’a ts’o’oke’, aajij

Erromatarrek idatzitako harrietan ageri dira euskarazko lehen hitzak. Latinez edo erromantzeetan idatzitako testuetan ere ageri dira hitz eta esaldi solteak. Baina euskarazko literatura gero etorriko zen. Gure letren barnako bidaia laburra da ondorengoa.

Yáax t’aan ich Euskerae’ chíikpaj  u tuunicheil ts’íibta’an tumen romanos. Chéen wa jayp’éel t’aane’ ti’ yaan xan ich latín wa romance. Ba’ale’ u jaajil ts’íib ich Euskerae’xáanchaj ka chíikpajil, le je’ela’ u tiskbalil.

Gaiari heldu aurretik, utzidazue ohar bat egiten: abenduaren 4tik 8ra Durangoko Azoka eginen da. 55. edizioa, pandemiak hala behartuta, guztiz digitala izanen da. Joan den urteko datu batzuk, Bizkaiko hiri horretako hitzorduaren tamaina azaltzeko: erakustazokan 264 erakusmahai jarri ziren  eta 405 nobedade aurkeztu zituzten (273 liburu, 91 disko, 16 aldizkari, 5 ikus-entzunezko eta 20 bestelako). Gainera, 700 metrotan, 200 ekitaldi baino gehiago izan ziren (liburu, disko, film edota antzezlan aurkezpenak, hitzaldi eta mahai-inguruak…). 2019an 120.000 bisitari hartu zituen. Durangoko Azoka euskal kulturaren erreferentziazko gune eta hitzordua da. Euskarazko sorkuntzaren argazkia ematen diguna urtero. Erreferentzia puntu bat euskaldunendako. Gainera, urtean zehar euskal komunitatea gainditu eta erdal komunitatera iristen den ekitaldi bakarretakoa da.

Ti’ 4 tak 8 tia’al diciembree’ ku yúuchul u cha’anil Durango, yóok’lal le k’oja’anila’ digital kun úuchul. Le ja’ab máaniko’ 264 máako’ob tu ye’eso’ob u meyaj, 405 ts’íib (273 áanalte’, 91 discos, 16 pikil ju’un, 5 cha’an yéetel 20 uláak’ túunben jejeláas ba’alo’ob).

Ichil 700 metros anchaj 200 cha’an ( u ye’esal áanalte’ob, discos, cha’ano’ob, balts’amo’ob, tsikbalo’ob yéetel múuch’táambal).

Ti’ 2019, le cha’ano’ tu k’amaj 120 000 máak,  tumen Durangoe’ jach k’ajola’an ichil miatsil vasco. Jump’éel noj cha’an ti’al máak ku t’anik Euskera.

Baina heldu diezaiogun hariari, literatura idatziari. Herriak euskaraz komunikatzen bazen ere, Nafarroako hasierako erregeek izan ezik, ondorengo agintari guztiek beste hizkuntza batzuetan hitz egin dute. Horrek, jakina, eragin handia izan zuen euskarazko literaturan. XVI. mende erdira arte ahozko literatura izan genuen (koplak, baladak…). Bernart Etxeparek Linguae Vasconum Primitiae liburua 1545ean argitaratu zuen. Egilea kontziente zen inprentatik ateratako euskarazko lehen liburua zela berea eta euskararen aldeko aldarrikapena sartu zuen bi poematan.

Kex le kaaj ku t’anik Euskera yéetel u yáax jo’olpóopil Navarra, le uláak’o’ob taal tu paacho’ chéen ku t’aniko’ob xan  uláak’ t’aano’ob. Tak ti’ tu táanchumukil siglo XVI yaanchajto’on ya’ab tsikbal je’el bix coplaso’ob wa balada’ob. Bernart Etxepare tu ts’aj ojéeltbil u áanalte’ Linguae Vasconum Primitiae ti’ 1545. Leti’e’ u yojel le u  áanalte’o’ le yáax beta’ab  ich Eukera ka’aj tu ts’íibtaj ka’ap’éel ikilt’aan ichi Euskera.

Hurrengo mendeetan inprentetatik euskarazko liburu gehiago aterako ziren. Baina ez asko, eta gehienak erlijioa gai hartuta, elizgizonek idatzitakoak. Haiek ziren ikasketak zituztenak eta euskaldunak zirenak, eta fedearen mezua herritarrei helarazi nahi zioten. Bestalde, administrazio banaketak mugaz bi aldeetako literatura desberdina izatea ekarri zuen. Iparraldean (Frantzia) XVII. mendean loraldia izan zuen literaturak. Hegoaldean (Espainia) 250 urte itxaron beharko ziren halakorik ikusteko. Nork bere euskalkian idatziko zuen. Lau bilakatuko ziren literatura-euskalkiak: lapurtera eta zuberera Iparraldean eta gipuzkera eta bizkaiera Hegoaldean. Baina esan bezala, liburu ekoizpen handirik ez zen izan.

Ka’a ts’o’ok le je’elo’ anchaj uláak’ áanalte’ ich Euskera. Ba’ale’ ma’ ya’abi’, óoli’ tuláakale’ yóok’lal yum k’uj ts’íibta’an tumen religiosos. Leti’obe’ vasco’ob ya’ab ba’al u xookmajo’ob yéetel u k’áato’ob ka’aj ojéelta’ak u t’aan Jesucristo. Yóok’sa’al jéejelas talamilo’ob te’e fronterao’ jela’an u ts’íibil ichil u ka’ap’éelil kaaj:  ti’ Iparralde (Euskal Herria u xamanil Francia) ya’ab ts’íib aanchaj ichil siglo XVII. Ba’ale’ ti’ Hegoalde (Euskal Herria nojol, España) máan 250 ja’ab ti’al u yantal meyaj je’el bix le je’elo’ tumen jujuntúulile’ ichil u t’aan ku ts’íib. Yóok’lal le je’elo’ áanalte’ob ichil kaanp’éel t’aan: labortano y suletino en Iparralde y guipuzcoano y vizcaíno (Hegoalde).

Pizkundea

XIX. mendeak erromantizismoa ekarri zuen eta atzerriko hainbat jakintsu, pentsalari eta idazle euskarari begira hasi ziren. Hainbat mito eta kondaira jaso zituzten Wilhelm von Humboldtek, Louis Lucien Bonapartek, Hugo Schuchardtek, Wentworth Websterrek, Victor Hugok edo George Borrowek. Bestalde foruen (lege propioen) galerak bultzada eman zioten euskarazko literaturari. Euskal Pizkundea XIX. mende akaberan hasi eta 1936ra arte haziz joan zen. Bitarte horretan 300 liburu argitaratuko ziren. Francoren estatu kolpeak euskal kulturari eten handia ekarri zion: Aitzol eta Lauaxeta fusilatu egin zituzten eta euskaltzale askok Iparraldera edo Amerikara ihes egin behar izan zuten. Euskal kultur mugimendua desagerrarazi zuen estatu kolpeak. Euskara 60ko hamarkadara arte debekatuta egon zen eta euskaraz egindako argitalpenek zentsuratik pasa behar zuten aurretik.  Euskara batuak XX. mendeko 70eko hamarkadatik aurrera hartuko baitzuen indarra eta, hortik aurrera, euskara estandarrean argitaratu dira liburu gehienak, bigarren euskal Pizkundean.

Renacimiento

Yéetel siglo XIX aanchaj xan le ba’al u k’abaatik romanticismo. Le beetike’ ya’ab ajts’íibo’ob káaj u yiliko’ob Euskera. Wilhem von Humbolt, Luis Luciano Bonaparte, Hugo Schuchardt, Wentworth Webster, Victor Hugo yéetel George Borrow meyajnajo’ob yéetel úuchben tsikbalo’ob.

Ba’ale’ yóok’sal k’eex ichil áalmajt’aano’ob, káaj u k’ajolta’al u ts’íibil Euskera. U renacimiento vascoe’ káajik u ts’ook siglo XIX asab k’ajóoltabij tak 1936. Ichil le suutuko’ beta’ab 300 áanalte’ob. Ka’aj  úuch u ba’atelil Franco óoli’ xu’ulij tumen Aitzoll yéetel Lauaxeta kíinsabo’ob; uláak’ máako’obe’ anchaj u puuts’lo’ob tak Iparralde wa América.tu yóok’lal le ba’atelo’ xu’ulsab Euskera; mixmáak páajchaj u t’anik ichil 1960 yéetel jéejelas meyaj ma’ páatchaj ts’abil k’ajóoltbili’. Euskera Batua (estándar) anchaj u muuk’ ti’ 1970, ti’ le je’elo’ óoli’ tuláakal áanalte’e beta’an ichil Euskera estándar, ichil u ka’a jats renacimiento vasco.

Hizkuntzaren estandarizazioarekin batera, dena egiteko garaiak ziren, eta ahalegin eta borondate handiarekin argitaletxeak, literatur aldizkariak eta idazle berriak plazara ateratzen hasi ziren. Poesian nabarmendu daitezkeen izenetako batzuk dira: Gabriel Aresti, Bitoriano Gandiaga, Xabier Lete, Josean Artze, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Castillo Suarez… Eta narratiban, berriz, Ramon Saizarbitoria, Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Itxaro Borda, Uxue Alberdi, Ixiar Rozas…

Le ka’a káaj u t’a’anal chéen jump’éel Euskerae’ ya’ab túumben áanalte’ beta’ab. Ichil le máax tu ts’íibto’ob ikil táan yaan: Gabriel Aresti, Bitorianao Gandiaga, Xabier Lete, Josean Artze, Miren Agur Meabe, Kirmen Uribe, Castillo Suarez…ichil u tsikbaltik ba’alo’ob wa narrativa, ti’ yaan : Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Arantxa Urretabizkaia, Anjel Lertxundi, Itxaro Borda, Uxue Alberdi, Ixiar Rozas.

Saiakera eta antzerkia idazten duen euskal sortzailerik bada. Euskarara idazlanak ekartzen duen itzulpengintzak gero eta zabalagoa da, eta haren itzala izugarri handitu da. Gainera, Euskal Idazleen Elkartea 1982an sortu zen. Bere programen artean idazleak ikastetxeetara eramateko programa dago, idazleak eta ikasleak aurrez aurre jartzen dituena. Bestetik, Etxepare Euskal Institutua euskara eta euskal sorkuntza garaikidearen presentzia eta ikusgarritasuna bultzatzen, nazioarteko lankidetza sustatzen, eta sortzaile, profesional, eragile eta erakundeen arteko elkartrukea eta komunikazioa bideratzen ari da 2010etik. Haren bidez hainbat euskal idazlek, esaterako, nazioarteko literatura topaketetan edo liburu azoketan parte hartu dute. Azkenik, badira ere euskarazko irakurketa sustatzeko urtero errepikatzen diren kanpainak, esaterako: Irakurri, Gozatu eta Oparitu. Izenak dioen moduan, euskarazko liburu bat norbaiti oparituz bukatzen dena (horretarako deskontuak daude).

Yaan máax ku ts’íib ich Vasco tak balts’am. Táan u bin u ya’abtal sut t’aan ich Euskera; yaan xan jump’éel múuch’ ajts’íibo’ob káaj ti’ 1982.  Ichil le meyaj ku beetiko’ le ajts’íibo’obo’ ku bisa’alo’ob  tu najil xook uti’al u meyaj  yéetel le paalal ku xooko’obo’.

Yaan xan jump’éel múuch: Instituto Vasco Etxepare, tu’ux ku meyajo’ob tia’al u k’ajóolta’al ts’íibo’ob ich Euskera; beyxan yóok’lal múul meyaj ichil ajts’íibo’ob uláak’ kaajo’ob, u k’exiko’ob jéejelas meyajo’ob ichil máax ku ts’íib, máax ku konik áanalte’ob yéetel ichil noj póopilo’ob. Tuláakal le meyaja’ 2010 kajij ti’al u ts’abal ojéeltbil Euskera yéetel ba’ax táan u ts’íibta’al ich Vasco ti’ le k’iinoba’.  Junp’éel ba’al jach ma’alob ku yúuchule’ ya’ab vasco ajts’íibo’ob ts’o’ok u bino’ob táanxelil kaaj u ye’esiko’ob u meyaj. Ichil u meyaj le múuch’a’  ku beetiko’ob xan cha’anilo’ob tu’ux ku siibil áanalte’ob. U k’aaba’ le cha’ana: Irakurri, Gozatu, Oparitu, ich maayat’aane’: xook, ki’imak óolal, yéetel siibal.

Alfredo Alvaro Igoa

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *