Óoxp’éel k’iin tia’al junp’éel k’aalal

Oktubree’ junp’éel winal utia’al li’isikbáa utia’al k’amik u k’iinil ke’elil. Ti’ junp’éel k’iin ma’ séen náache’, k’as mola’an  tuláakal u yicho’ob u pak’majo’ob leti’ob yéetel le yaano’ob te’ k’áaxo’obo’ u k’iinil u beeta’al u meyajil ich naj, múuch’ meyaj tia’al u kanáanta’al. Te’ winal xana’ ku beeta’al cha’ano’ob yéetel noj cha’ano’ob. Lelo’oba’ ku jach noj ba’alkunsa’al. Ts’oka’an tuláakal moolo’, u kajnáalil yéetel u kajnáalilo’ob u báak’pachil le kaajo’ ku múuch’kubáaob. Beey xan, ku cha’abal u ko’oniko’ob yéetel u maniko’ob wakax taasa’ano’ob ti’ ka’anal k’áax wa le jo’osa’an ti’ kaabal k’áax, beey xan u ma’anal janal. U sáasilil oktubree’ ku jo’op’ol u p’áatal ma’ ya’abi’, k’áaxo’obe’ ku p’áatal mina’antal u le’ob, yóok’ol kaabe’ ku tu’upul te’elo’. Beey xan u máakilo’obe’, ku li’iskubáaob tia’al le ke’elo’.

Ba’ale’ ma’ tuláakal meyaj utia’al u beet máaki’. Yéetel le seten ke’elo’ yaan xan máank’ináalo’ob. Ku káajal yéetel Gau Beltza wa box ook’ino’ob (31 ti’ oktubre), beey xan k’aóola’an Arimen Guaua, áak’abil pixano’ob, wa Defuntuen Gaua, áak’abil kimeno’ob; Domu Santu Eguna wa tuláakal kili’icho’ob (1 ti’ noviembre) yéetel Arimen Eguna wa k’iinil pixano’ob (2 ti’ noviembre). U ya’abach máake’ ma’ u yojel le yáax máank’inalo’ suuk u beeta’al weye’. Ya’ab ti’ le kaajo’obo’, mejen paale’ ku káajal u k’iinbesiko’ob Halloween, oksa’an tu poolo’ob tia’al u xupiko’ob taak’in. Ku beetiko’ob le ku cha’antiko’ob ti’ televisión. Mejen paalal yéetel u yuumo’obe’, ku yiliko’ob yéetel jak’-óol u chiicho’ob yéetel u noolo’ob ku yu’ubiko’ob u ya’aliko’ob: ¡k-to’on, k-mejenile’, beey k-máano’!

calabaza

¿Ba’ax ka beetike’ex ka’achil? Machik le ba’ax yaan techo’, naabo, k’úum, k-k’óoyik k-jo’osik tuláakal yaan ichilo’, beetik u yich yéetel u chi’ ts’o’okole’ jupik junts’íit kib ichil. U tuukulile’ ja’asik u yóol a wéet máakil wa tia’al e’esik u beelil pixano’ob taalaja’ano’ob xíinbal… ich le kaajalo’, mejen paale’ ku máano’ob chi’chi’ joolnaj u káato’ob máatan, tia’al lelo’ ku ya’aliko’ob jayp’éel t’aan wa k’aay. Ku si’ibilti’ob u yich le che’ob ku yiichilaankil te’ k’iino’obo’: kastañas, nueces, avellanas, manzanas

Bejla’e’ te’ k’iino’oba’ táan u beeta’al junpéel “jeelbelsa’an ba’al wa túunbensa’an” yo’olal u cha’anil le k’iino’. Te’ k’iino’oba’ ti’ jayp’éel kaajo’obe’ ts’o’ok u jelpajal bix u beeta’al, ichilo’obe’ ku beetiko’ob kex ma’ je’el bix ka’achile’, ti’ euskerae‘, yéetel junp’íit taak’in ku beetiko’ob, ku meyajti’ob yéetel ba’axo’ob ku síik yóok’ol kaab beey xan yéetel xlab nook’.

Euskaltzaleen Topagunea, u múuch’ilo’ob federación euskera ti’ Euskal Herriae’, ku xachkubáaob tia’al u múuk’akúunsiko’ob. Lelo’ beey, k’aayo’ob je’el bix Xanduli, manduli, kikirriki, eman goxokia guri! (le yáax óoxp’éel t’aano’ ku juum beey u juumil ku beetik ba’alche’ob; le u ts’ooke’: ts’áato’on ch’ujuko’ob) ma’ jach k’a-óolano’obi’, tu chi’ mejen paale’ ya’ab u yu’uba’al le ku yu’ubmajo’ob ti’ uláak’ tu’ux: tuus wa bo’ol.

Uláak’ ka’ap’éel

Ti’ oktubre ichil paak’alo’obe’ yaan k’iin ku p’áatal cebollines yéetel uláak’o’ob. Beey xan loolo’ob: crisantemos, dalias, gladiolas, ba’ale’ yaan ba’al ku k’askúunsiko’ob, le ke’el ku lúubul ook’ino’. Yáaxo’obe’ ma’ tu jach síistalo’ob, le u láak’o’obe’ je’ele’. Ja’ab man ja’abe’ jela’an, je’el u páajtal u ts’áaik ya’ab lool wa chéen junp’íit, p’ata’an u meyajil lu’umo’obe’, asab séebanil a máan tu kúuchil tu’ux ku ko’onol loolo’ob. Yéetel junp’éel chúuch tu k’abe’, máako’ob ku bino’ob tu kúuchil muknal tia’al u xíinbaltiko’ob u kimeno’ob yéetel tia’al u k’ubiko’ob le loolo’. Beey xan ku xíinbaltiko’ob tu’ux muka’an u k’aóolalo’ob. U kúuchilo’ob muknale’ ku kuxtal 1 ti’ noviembre, yéetel jayp’éel k’iino’ob táanil ti’e’, lelo’oba’ ku ma’achal tia’al u púusta’al lápidas yéetel tia’al u p’áatal ma’alob tuláakal.

Yéetel Domu Santu Eguna wa u k’iinil tuláakal kili’icho’ob, tu ya’abil najo’obe’ yaan muljanal. Ba’ale’ wa le k’iino’ ku lúubul naats’ ti’ ts’ok semanae’, máako’obe’ ku machiko’ob tia’al u jan bino’ob xíinbal táanxel tu’ux kex ma’ u xáantalo’ob. Te’ k’iino’ yaan máaxo’ob ku bino’ob u yu’ubiko’ob misa tu k’aaba’ kimeno’ob. Loolo’ob ts’o’ok in wa’aliko’ ma’ tu ts’a’abal ich naj tia’al u jats’utskíinsik, le jach ki’iboktako’ utia’al u taasik bin u pixan le kimeno’obo’.

Yéetel Hilen Eguna (k’iinil kimeno’ob) wa Arimen Eguna (k’iinil pixano’ob) suuk u beeta’al misa tu kúuchil muknalo’ob. Lela’ yaan jayp’éel ja’ab sa’atak. U máank’inal pixano’ob yaan ka’achil purgatorioe’ ku taal ti’ bo’ol k’eban. Úuch junp’eel kiine’ ti’ jayp’éel kaaje’ ku beeta’al máank’inal chíika’an ti’ póostanil ku búukinta’al xóoxot’ xlaab nook’o’ob yéetel u machmajo’ob naabos yétel k’úumo’ob. Táankelemo’obe’ ku beetiko’ob k’áatchi’ chi’ jonal. Ti Euskal Herríae’ p’aatal jayp’éel kaaj tu’ux u máakilo’obe’ ku múuch’kubáaob tia’al u jantiko’ob póokbil castañas. Ba’alé le je’ela’ chéen ku beetiko’ob tumen mixba’al yaan u yil yéetel le ts’o’ok a’aliko’.

Autor: Alfredo Alvaro Igoa

Traducción: Teresa Pool Ix

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *